Pedagodzy i psychologowie od dawna zastanawiają się, czym jest talent, poszukując przepisu na sukces ucznia. Jedną z prób ujęcia tego zagadnienia w formie prostej zależności jest formuła:
osiągnięcia = zdolności × motywacja × sprzyjająca okazja.
Badania Marii Manturzewskiej (1974) wskazują, że obok specyficznych zdolności muzycznych na kolejnych etapach kształcenia coraz większego znaczenia nabierają motywacja i cechy osobowości ucznia. Z kolei badania biograficzne wybitnych twórców pomagają zrozumieć, czym może być owa „sprzyjająca okazja”. Geniusz rozwija się w wyniku unikalnego współwystępowania czynników biologicznych, poznawczych, motywacyjnych, kulturowych i historycznych. Ważnym elementem jego rozwoju jest wsparcie otrzymywane od osób ważnych – rodziny i mistrza, a także odpowiedni moment historyczny umożliwiający rozwinięcie kariery (Eysenck, 1995; Manturzewska, 1990; Simonton, 1999a,b).
Zdaniem psychologów muzyki wiele dzieci może rozwinąć swoje zdolności muzyczne na wysokim poziomie, jeśli otrzyma odpowiednią motywację, nauczanie i wsparcie. Dlatego tak ważne jest, by młody wykonawca spotkał na swojej drodze właściwego nauczyciela – przewodnika i mistrza. Stosunek nauczyciela do ucznia, a także jego własny „ideał wykonawcy” wpływają na cały proces nauczania i odgrywają istotną rolę w kształtowaniu przekonań ucznia o sobie – zarówno jako muzyku, jak i jako osobie.
Badania nad rozwojem muzycznym pokazują, że potrzeby uczniów i charakter ich relacji z nauczycielem zmieniają się wraz z przechodzeniem na kolejne etapy edukacji muzycznej. Na początku, w fazie określanej jako „romans z muzyką”, szczególne znaczenie ma pierwszy nauczyciel: jego życzliwość, ciepły stosunek do dziecka, umiejętność otwierania przed nim świata muzyki i zachęcania do jego odkrywania, a także wspieranie rozwoju motywacji zadaniowej. Nie mniej ważne jest trwałe wsparcie emocjonalne i organizacyjne ze strony środowiska domowego (Sosniak, 1985; Sloboda, Howe, 1991). Doświadczenia z tego okresu mogą rzutować na dalszy rozwój młodego artysty, wpływając na jego decyzję o kontynuowaniu nauki i angażowaniu się w muzykę lub o rezygnacji z tej drogi.
Druga faza rozwoju wykonawcy, przypadająca na wiek 10–13 lat, nazywana jest fazą perfekcjonizmu. To czas intensywnego doskonalenia umiejętności muzycznych pod kierunkiem wymagającego nauczyciela-eksperta. Uczeń poświęca coraz więcej czasu zarówno na pracę nad techniczną stroną wykonania, jak i na analizowanie oraz stosowanie środków ekspresji muzycznej. Zaczyna dostrzegać głębszy sens systematycznych ćwiczeń i świadomego rozwijania własnych umiejętności. W tym okresie pojawiają się pierwsze debiuty artystyczne – koncerty i przesłuchania konkursowe. Dziecko oswaja się ze sceną i poznaje własne reakcje na kontakt z publicznością. To również moment, w którym nauczyciel wraz z uczniem zaczyna planować dalszy rozwój kariery młodego wykonawcy i rozważać jego przyszłą drogę artystyczną.
W trzeciej fazie rozwoju, przypadającej na wiek 16–20 lat i określanej jako faza rozwoju osobowości twórczej, szczególnego znaczenia nabiera jakość relacji z nauczycielem-mistrzem. Staje się on dla młodego muzyka ważnym modelem do naśladowania i punktem odniesienia w kształtowaniu własnej tożsamości artystycznej. Nauczyciel ukierunkowuje rozwój wychowanka, wymagając od niego zaangażowania znacznej ilości czasu i energii w pracę nad muzyką. Wykonawca stopniowo uczy się samodzielnie interpretować utwory i dobierać środki ekspresji muzycznej, wypracowując własne sposoby ćwiczenia i wykonania. Osobowość nauczyciela oraz jakość porozumienia między nim a uczniem stają się czynnikami, które w dużej mierze mogą wpływać na dalsze losy i powodzenie kariery artystycznej.
Relacji między nauczycielem-mistrzem a uczniem poświęcone były m.in. badania Izabeli Wagner (2005) nad przebiegiem karier wybitnych skrzypków. Badaczka zauważa, że uczniowie zyskują łatwiejszy wstęp do świata muzycznego dzięki nazwiskom swoich profesorów. Z kolei kariery profesorów, którzy w większości nie poświęcają już tyle czasu na doskonalenie własnej gry, w znacznym stopniu zyskują dzięki osiągnięciom ich uczniów. Wybitni uczniowie i wybitni profesorowie stają się więc swoistą „wizytówką zawodową” dla siebie nawzajem.
Wagner opisuje trzyetapowy proces wzajemnego powiązania karier wybitnych uczniów i ich nauczycieli. Obejmuje on:
- selekcję i dobór partnera do współpracy,
- aktywną kooperację,
- pasywną kooperację.
Pierwszy etap polega na wyborze odpowiedniego partnera. Istotne jest tu „zharmonizowanie dotychczasowej reputacji” – spotkanie uznanego mistrza i utalentowanego ucznia – a także dopasowanie ich wzajemnych oczekiwań. Jeśli okres próbnej współpracy przynosi obu stronom satysfakcję, rozpoczyna się etap aktywnej kooperacji.
Na tym etapie nauczyciel i uczeń spędzają ze sobą wiele czasu, zarówno w sferze zawodowej, jak i osobistej. Rozwijają własne kariery, korzystając z wiedzy, doświadczeń i osiągnięć drugiej strony. Uczeń zdobywa wiedzę fachową i doskonali warsztat, natomiast nauczyciel może wykorzystywać rezultaty jego pracy do budowania własnej pozycji zawodowej.
Trzeci etap rozpoczyna się wraz z ustaniem bezpośredniej wymiany wiedzy i doświadczeń lub zakończeniem formalnego kształcenia. Choć aktywna współpraca dobiega końca, nauczyciel i wybitny młody muzyk nadal pozostają zainteresowani tym, by ich wzajemna więź była pamiętana w środowisku artystycznym. Osiągnięcia każdej ze stron wpływają bowiem na reputację drugiej. Młody muzyk, opisując własną drogę zawodową, często podkreśla, czyim był uczniem, a nauczyciel przywołuje nazwiska swoich wybitnych wychowanków.
Wagner, podobnie jak Manturzewska (1990), wskazuje, że brak wzajemnego powiązania karier może niekorzystnie wpływać na drogi zawodowe muzyków, prowadząc do poczucia niespełnienia i porażki, a w konsekwencji nawet do decyzji o zmianie zawodu. Przywołane badania pokazują, jak ważne dla rozwoju artysty może być spotkanie z odpowiednim mistrzem we właściwym momencie życia. Ukazują również, że relacja ta nie jest jednostronna – nauczyciel i uczeń wzajemnie wpływają na swoje drogi zawodowe.
Z okazji Dnia Nauczyciela warto wspomnieć z wdzięcznością własnych mistrzów i docenić tych, którzy towarzyszą nam w rozwoju. Życzymy więc zarówno nauczycielom, jak i uczniom wielu sukcesów oraz tego, by potrafili odnaleźć siebie nawzajem.
Współczesny nauczyciel nie musi jednak podążać tą drogą samotnie. Może korzystać z najnowszej wiedzy z zakresu pedagogiki, psychologii i fizjologii muzyka, a także ergonomii gry na instrumencie. Nasze specjalistki pomagają przekładać tę wiedzę na codzienną praktykę podczas corocznego Seminarium TUNE IN. Psychologia dla Muzyków, a podczas szkoleń dla nauczycieli organizowanych przez Krakowski Ośrodek Doradztwa dla Muzyków KODA pokazują, jak wspierać rozwój ucznia, jednocześnie dbając o własne potrzeby i zasoby.
_____
Źródła:
- Eysenck H. J., Genius: The natural history of creativity, Cambridge University Press 1995.
- Kaleńska-Rodzaj J., Pietras K., Jakość relacji nauczyciel-uczeń a rozwój osiągnięć muzycznych młodego wykonawcy, [w:] Mistrz-Uczeń. Rozważania z perspektywy psychologii sztuki, red. G. Kwiatkowska, J. Posłuszna, Aureus, Kraków 2014, s. 89–116.
- Manturzewska M., Psychologiczne wyznaczniki powodzenia w studiach muzycznych, COPSA, zeszyt 149, 1974.
- Manturzewska M., A biographical study of the life-span development of professional musicians, „Psychology of Music”, 18(2), 1990, s. 112–139.
- Simonton D. K., Origins of genius: Darwinian perspectives on creativity, Oxford University Press 1999a.
- Simonton D. K., Talent and its development: An emergenic and epigenetic model, „Psychological Review”, 106(3), 1999b, s. 435–457.
- Sloboda J. A., Howe M. J. A., Biographical precursors of musical excellence: An interview study, „Psychology of Music”, 19(1), 1991, s. 3–21.
- Sosniak L. A., Learning to be a concert pianist, [w:] Developing talent in young people, red. B. S. Bloom, Ballantine Books 1985, s. 19–67.
- Wagner I., Sprzężenie karier. Konstrukcja karier w środowiskach artystycznych i intelektualnych, „Przegląd Socjologii Jakościowej”, 1(1), 2005, s. 20–41.
