Był sierpień 2025 roku. Siedziałem nad jeziorem w Radziejowicach pod Warszawą, zachwycając się pięknem tego miejsca. Jak zwykle w takich sytuacjach towarzyszyła mi muzyka – w słuchawkach miałem utwory kameralne Franza Schuberta w znakomitym wykonaniu Isabelle Faust i Alexandra Melnikova. Zagranie Fantazji C-dur D. 934 było moim marzeniem, odkąd kilka lat wcześniej zafascynowałem się Schubertem i tym, w jak odmienny od innych wielkich kompozytorów sposób jego muzyka potrafi trafiać do duszy słuchacza. Zastanawiałem się, czy będzie ku jej wykonaniu okazja w niedalekiej przyszłości – jakieś wydarzenie, które da mi przestrzeń na tyle szeroką i donośną, aby ten dość pomijany w Polsce utwór zaprezentować publiczności. Nie czułem się w żadnym wypadku (i nadal się nie czuję) gotowy na mierzenie się z tą muzyką – uważam, że wszyscy jesteśmy wobec niej mali i niewiele znaczący. Byłem jednak świadomy, że być może nigdy nie będę na to gotów. Miałem w głowie rozmowę z pewnym znakomitym i utytułowanym skrzypkiem, który wspomniał mi kiedyś, jak bardzo bał się zmierzenia z Koncertem Beethovena, przez co unikał przyjmowania propozycji jego wykonania. Kilka lat później kontuzja sprawiła, że już nigdy nie miał okazji go zagrać…
Dziwnym zbiegiem okoliczności właśnie w tamtym momencie pojawiła się informacja o wymogach repertuarowych przyszłorocznego Konkursu im. Henryka Wieniawskiego w Poznaniu. Nie chciałem stawać do konkursowej rywalizacji po raz kolejny. Przez ostatnie lata miałem przyjemność koncertować w pięknych salach dla wspaniałej publiczności. Nawiązywałem ciekawe kontakty z innymi muzykami, orkiestrami i instytucjami kultury, co pokazało mi, jak nienaturalną – niemal niebezpieczną – ideą są konkursy muzyczne. Paradoksalnie, pojawiające się koncerty były wynikiem poprzedniego Konkursu Wieniawskiego, do którego przystąpiłem, mając 19 lat – właściwie bez znajomości środowiska muzycznego i profesjonalnego doświadczenia scenicznego. Zdobywając tytuł „Najwyżej Sklasyfikowanego Polaka”, który dość szybko przerodził się w „Najlepszego Polaka” (o tym więcej za chwilę), zostałem wrzucony na głęboką wodę naszego środowiska muzycznego – co mnie wiele nauczyło.
Wspomniane wymogi repertuarowe zrobiły na mnie niezwykle pozytywne wrażenie. Zamiast dwóch części Bacha, kaprysów i „utworu wirtuozowskiego” (czymkolwiek on jest), czyli typowego „pakietu” konkursów skrzypcowych, dostaliśmy platformę do budowania recitali. Szczególnie interesujące wydały mi się wówczas dwie możliwości: zbudowanie recitalu z Wieniawskiego w pierwszym etapie (w końcu to Konkurs Wieniawskiego!) oraz przestrzeń do wykonania Fantazji C-dur Schuberta w drugim. Zwróciły też moją uwagę obszerna lista sonat i duży wybór muzyki polskiej. Na samym końcu listy sonat dostrzegłem utwór zatytułowany Post Scriptum Valentina Silvestrova.
Odkryłem wówczas wybitne nagranie Alexeia Lubimova oraz Alexandra Trostiansky’ego dla ECM (później udało nam się nawet skontaktować z artystami podczas pracy nad tym utworem). Post Scriptum dotyka tematyki zanikania, lecz nie chodzi tu tylko o dźwięki. Pokazuje zanikanie całej rzeczywistości, która otaczała Mozarta, Beethovena czy Chopina, gdy pisali swoje utwory. Zwraca uwagę na to, że tamtego świata już nie ma, a dziś żyjemy w innej cywilizacji, zbudowanej w tym samym miejscu – czasem nawet w tych samych budynkach. Uważam, że ukazanie czegoś takiego jest dla artysty niebagatelnym wyzwaniem, któremu Silvestrov sprostał w nieprawdopodobny sposób.
Fascynacja tym utworem zrodziła u mnie dwie koncepcje koncertowe. Pierwsza polegała na zestawieniu Silvestrova z Mozartem oraz utworami neoklasycznymi (w tym z parodiującą Suitą Schnittkego), a także na porównaniu prezentowanych dzieł do architektury. Podczas gdy Sonata Mozarta była miejską, tętniącą życiem kamienicą, Post Scriptum Silvestrova było jej ruinami… Koncepcję tę zaprezentowałem w marcu w Filharmonii Świętokrzyskiej w Kielcach. Drugim pomysłem było zestawienie Post Scriptum ze wspomnianą Fantazją C-dur Schuberta – utworem, który nie tylko pozwala nam przenieść się do XIX-wiecznej rzeczywistości, lecz dzięki swojemu mistycyzmowi sprawia, że możemy tę rzeczywistość, tamte emocje i tamten świat na chwilę przywrócić – oddychać tym samym powietrzem co XIX-wieczni kompozytorzy. To właśnie Konkurs Wieniawskiego dawał mi możliwość zaprezentowania tej koncepcji.
Oba te utwory wymagają od wykonawcy, by w pewnym stopniu stał się „pasażerem” muzyki. Jakakolwiek próba zbyt odważnego popisywania się własnymi umiejętnościami grozi zburzeniem tego niezwykle kruchego tworu. Zamiast „pokazywać” niuanse zawarte w partyturze, należy na nie „reagować”, a zamiast kształtować muzykę, powinniśmy na tyle dobrze ją przeszukać i przepracować, aby pozwolić jej kształtować się samej. To niezwykle cienka, lecz, w mojej opinii, niebywale istotna granica. Potrzebowałem jeszcze „łącznika” – czegoś ekstrawertycznego, w czym to ja mógłbym być „kierowcą”. W tej roli sprawdziła się Cadenza Krzysztofa Pendereckiego. Z jednej strony utwór lamentacyjny, z drugiej – „wybuch emocjonalny”, który pomiędzy mistycyzmem Silvestrova i Schuberta okazał się niezwykle przekonujący.
Zrodziła się wówczas w mojej głowie myśl: co, jeśli ten właśnie konkurs mógłby stać się platformą do zaprezentowania tej genialnej i rzadko wykonywanej muzyki szerokiej publiczności? Co stanie się z konkursową arytmetyką, gdy zaprezentujemy utwory, których wykonanie będzie niemal niemożliwe do oceny? Na tych utworach łatwo polec, natomiast ich udane wykonanie polega na tym, że słuchacz słyszy czystą muzykę i nie jest w stanie ocenić interpretacji wykonawcy. Pamiętam niezwykłe wykonanie Winterreise przez Matthiasa Goernego i Daniiła Trifonowa w wiedeńskim Musikverein, po którym nie byłem w stanie ocenić jakości ich interpretacji. Sama muzyka sprawiła jednak, że przez kilka kolejnych dni nie mogłem się otrząsnąć – i to właśnie świadczyło o geniuszu tamtego wykonania.
Organizatorzy odpowiedzialni za kształt repertuaru konkursowego (chylę przed nimi za to czoła) dali nam nie tylko swobodę, lecz także przestrzeń do wygłoszenia muzyką sprzeciwu wobec samej idei Konkursu – do pokazania, gdzie w muzyce kończy się przestrzeń dla arytmetyki.
Był to główny, lecz nie jedyny powód, dla którego poważnie zacząłem rozważać powrót do Poznania. Przez ostatnie lata słyszałem wiele głosów ze środowiska do tego mnie zachęcających – czasem wręcz oczekujących mojego ponownego startu i walki o finał. Głosy te niekiedy brały się z faktu, że często – zdecydowanie zbyt często – postrzegano mnie i przedstawiano jako „najlepszego Polaka z Wieniawskiego”. Działo się tak przy niemal każdej okazji – od koncertów (zazwyczaj w żaden sposób niezwiązanych z Konkursem) po recenzje, spotkania czy rozmowy w mediach. Z czasem męczyło mnie to coraz bardziej. W jaki sposób jestem „najlepszym” spośród polskich skrzypków z tego Konkursu? W czym jestem lepszy od skrzypaczki, która w tym samym czasie zdobywa stanowisko koncertmistrzyni czołowej polskiej orkiestry, od wykładowczyń uczelni muzycznych czy od skrzypków koncertujących solo i kameralnie po całym świecie?
Ostatnie cztery lata to przede wszystkim okres ogromnej wdzięczności wobec polskich instytucji kultury, które zdecydowały się mi zaufać – podkreślałem to wielokrotnie. Ten tryb życia niósł jednak za sobą pewien koszt – czułem, że tylko część przedstawicieli środowiska słucha, co mam muzycznie do powiedzenia. Dla większości byłem „Najlepszym Polakiem na Wieniawskim” – mimo że w programie nie było ani Wieniawskiego, ani żadnego utworu z Konkursu… Zastanawiam się, czy polska publiczność aż tak bardzo przejmuje się tymi dwoma wielkimi konkursami – Chopinowskim i Wieniawskiego – że samo powoływanie się na nie pozwala z łatwością wyprzedać salę? Czy może to z nas – muzyków, organizatorów, ludzi polskiego środowiska – te wydarzenia zrobiły niewolników? Może to my się nimi zbyt przejmujemy? Sam od publiczności znacznie częściej słyszałem o muzyce prezentowanej na scenie niż o Konkursie; ponadto niemal na wszystkich koncertach, na których nie padło określenie „Najlepszy Polak”, mieliśmy pełną salę słuchaczy…
Nie ujmując tym konkursom ich rangi i wagi, a także doceniając i podkreślając tytaniczną pracę ich organizatorów, marzy mi się, żeby to nie tylko one były wyznacznikiem jakości młodych polskich instrumentalistów. Dlaczego takim wyznacznikiem nie może być sukces na festiwalu, udany debiut w filharmonii czy wydanie ciekawej płyty? Przecież wszyscy mówią otwarcie, że konkursy dzisiaj niosą w sobie dużą losowość. Te rzeczy niosą jej znacznie mniej.
To wszystko sprawiło, że zacząłem odczuwać pilną potrzebę zmiany tego, jak jestem postrzegany w środowisku muzycznym. Obecność w Polsce była i jest dla mnie niezwykle ważna i uważam, że absolutną podstawą do budowania i wzbogacania naszego środowiska muzycznego jest autentyczność. Zapragnąłem po raz kolejny wejść w epicentrum tych zjawisk, lecz wyjść z niego innymi drzwiami. Wierzyłem, że przyjeżdżając z tym repertuarem, osiągnę taką zmianę niezależnie od konkursowego wyniku.
W październiku 2026 roku przyleciałem do Poznania na XVII Konkurs Wieniawskiego. Zarówno przed konkursem, jak i po moich występach – również po awansie do kolejnego etapu – publicznie deklarowałem, że wynik nie jest moim celem. Chciałem swoim przyjazdem zwrócić uwagę na pewne paradoksy i powielane schematy, do których wszyscy jesteśmy przyzwyczajeni, choć nikt do końca nie wie dlaczego… Chciałem wyrazić wątpliwości, które podziela wielu młodych, utalentowanych polskich muzyków, od najmłodszych lat ocenianych przez pryzmat konkursów. Wreszcie – chciałem być szczery z publicznością i z samym sobą, zaprezentować coś innego, swojego, w opozycji do „taktyki konkursowej” czy tradycji wykonawczej. Przecież dziś wiemy już, że sam Wieniawski wplatał improwizowane kadencje do swoich utworów podczas koncertów!
Konkurs był znakomicie zorganizowany. Jako uczestnicy mieliśmy w Poznaniu komfortowe warunki do mieszkania i pracy. Organizator pokrywał również koszty pobytu pianistów, z którymi przyjeżdżaliśmy, co było dużym udogodnieniem. Miałem szczęście, że zgodził się wystąpić ze mną Marco Scilironi – znakomity włoski pianista, koncertujący w prestiżowych salach całej Europy. Z Marco mamy przyjemność współpracować w Musik Akademie w Bazylei, a ostatnie miesiące upłynęły nam na intensywnej, wspólnej pracy nad Schubertem i Silvestrovem – największymi wyzwaniami, na jakie się zdecydowaliśmy. W samym Poznaniu natomiast sporym wyzwaniem okazała się godzina występu – 10:00 rano (wylosowano mnie jako uczestnika rozpoczynającego cały konkurs). Na tego typu wydarzeniach łatwo odczuć inny rodzaj tremy i spięcia – coś, od czego zdążyłem się przez ostatnie lata odzwyczaić i za czym nie tęskniłem! Atmosfera na scenie i wokół była życzliwa, ale inna – bardziej nastawiona na rywalizację, porównywanie i obecność mediów niż podczas koncertu. Być może natomiast na poczucie tej inności w tym roku wpłynęła również wspomniana godzina występu…
W pierwszym etapie ważny człon prezentacji stanowiły polskie tańce Henryka Wieniawskiego – Polonez, Kujawiak i Obertas. Kilka miesięcy wcześniej odszukałem w bibliotece uniwersyteckiej książkę Oskara Kolberga, w której dokładnie opisywał on, jak wyglądało życie wiejskie na Kujawach w XIX wieku. Imprezy rozpoczynano chodzonym (ludowym odpowiednikiem poloneza), który płynnie przechodził w kujawiaka, a następnie obertasa. Kolberg ilustrował to licznymi przykładami muzycznymi. W ten sposób powstawała charakterystyczna dla tego niezwykłego regionu suita taneczna, do której chciałem nawiązać swoim występem. Dla Wieniawskiego była to przecież otaczająca go rzeczywistość. Z pewnością musiał wielokrotnie słyszeć ten folklor, gdyż jego mazurki (w tym Kujawiak i Obertas) napisane są z niemal perfekcyjną znajomością każdego detalu i formy tańców, o których pisze Kolberg! Cieszyłem się, że w ten sposób również ja mogłem rozpocząć „Imprezę” – przecież Poznań nie leży tak daleko od historycznych Kujaw!
W przeddzień drugiego etapu wydarzyło się natomiast coś, co pozostanie moim jedynym negatywnym wspomnieniem z całego wyjazdu. Dostałem telefon z biura konkursu z informacją, że muszę zmienić kolejność utworów w drugim etapie. Tę samą kolejność, którą miałem w głowie od ponad roku. Podyktowane było to ponoć wymogami telewizyjnymi. Operatorzy, chcąc uniknąć ujęć pianisty siedzącego bezczynnie przy fortepianie lub kilkukrotnie schodzącego ze sceny, zasugerowali wykonywanie utworów solowych i kameralnych w osobnych blokach. Rozmawiając z innymi uczestnikami, dowiedziałem się, że większość z nich musiała z tego powodu rozpoczynać lub kończyć pierwszy etap kaprysem – co nie jest komfortową sytuacją. Sam musiałem wykonać Pendereckiego na początku lub na końcu recitalu, co zaburzyło koncepcję Cadenzy jako emocjonalnego łącznika. Wywołało to we mnie tyle frustracji i dyskomfortu, że poważnie rozważałem rezygnację z Konkursu bądź narażenie się na dyskwalifikację przez wykonanie utworów w niezatwierdzonej kolejności. Doszedłem jednak do wniosku, że mogłoby to przynieść odwrotny skutek – wówczas niewiele osób pamiętałoby muzykę, którą prezentowałem, a jedynie moje pozamuzyczne działania. A nie to było moim celem. Chcę też podkreślić, że sami organizatorzy wykazali się dużą wyrozumiałością i pomocą. Sprawa kolejności została przedyskutowana z dyrekcją Konkursu oraz jury. Na zmiany było już zbyt późno, uzgodniliśmy jednak, że rozpoczynając Pendereckim, pianista będzie mógł siedzieć na scenie od samego początku, co pozwoli na przejście attacca pomiędzy utworami i zaprezentowanie ich jako spójnej koncepcji.
Liczyłem się z tym, że wybrany przeze mnie program i sposób jego prezentacji nie muszą przynieść sukcesu konkursowego. Miałem duży szacunek do tegorocznego jury, złożonego ze znakomitych, koncertujących skrzypków, od których mógłbym się wiele nauczyć. Każdy z nich jest jednak innym artystą, z własną wrażliwością, doświadczeniem i preferencjami interpretacyjnymi. Trudno oczekiwać, aby wszyscy w jednakowy sposób reagowali na tę samą muzykę. Często sukces arytmetyczny osiąga się, gdy umiemy spodobać się każdemu – prezentując równy poziom, bez kontrowersji czy przesadnego miejsca na dyskusje. W mojej grze zależy mi na czymś dokładnie odwrotnym – chcę wywoływać dyskusję; chcę, aby publiczność po występach nie pozostawała obojętna i bierna; chcę, aby prezentowana przeze mnie muzyka coś znaczyła i przyczyniała się, choćby w najmniejszym stopniu, do zmiany rzeczywistości. To wszystko pragnę jednak osiągać przede wszystkim grą, nie mową czy pismem. Ten tekst traktuję jedynie jako przelanie na kartkę tego, co chciałem wygłosić za pomocą muzyki.
Wyniki drugiego etapu oglądałem już w Szwajcarii – w dniu ich ogłoszenia pracowałem nad sonatą Ysaÿe’a z Leonidasem Kavakosem. Bezpośrednio po zejściu ze sceny spakowałem się i ruszyłem na lotnisko, nie znając jeszcze decyzji jury. Oczywiście, gdybym awansował do trzeciego etapu, wróciłbym do Poznania, choć liczyłem się z tym, że szanse na to są niewielkie. Brak wykonania Panufnika w Poznaniu to właściwie jedyna rzecz, której żałuję. Chciałem potraktować ten występ i wszystko, co mu towarzyszyło, jako okazję do promocji twórczości tego kompozytora – bo marzy mi się, by również w przyszłości przyczyniać się do jej popularyzacji. Twórczość i biografia Panufnika są tak fascynujące, że można by odkrywać je bez końca. Być może będzie to temat na kolejny felieton!
Tymczasem odrywam się od komputerowej klawiatury i wracam do dalszego zgłębiania muzyki skrzypcowej, abym mógł ją Państwu szczerze prezentować na kolejnych koncertach.