Abstrakt
Zaprezentowana poniżej koncepcja dotyczy teatru tańca, budynku użyteczności publicznej dla działalności artystycznej. Pomyślano go jako obiekt widowiskowo-edukacyjny, którego celem jest popularyzacja tańca, a przez to uhonorowanie tradycji tanecznej miasta Bytomia.
Teren wybrany do lokalizacji obiektu znajduje się przy ul. Wojciecha Kilara w Bytomiu, na terenie zdegradowanego obszaru po byłej kopalni Rozbark, z istniejącą zabudową w postaci zabytkowego, zrewitalizowanego budynku cechowni oraz stacji trafo. Projektowany budynek pomyślany został jako element rozbudowy powstałego w budynku cechowni Bytomskiego Teatru Tańca i Ruchu Rozbark. Obecnie w cechowni znajduje się sala widowiskowa i trzy sale baletowe do ćwiczeń, co nie zaspokaja zapotrzebowania na tego typu funkcje w mieście, a nawet w regionie. Projektowany obiekt ma współgrać z sąsiadującą zabudową, objętą ochroną konserwatorską i nawiązywać do przemysłowej historii terenu, jednak we współczesnej formie. Ideą przyświecającą konceptualizacji założenia było nawiązanie do terminów kojarzonych z tańcem, takich jak: rytm, ruch, kompozycja, płynność, energia, emocje itp. Z uwagi na bezpośrednie sąsiedztwo obiektów objętych ochroną konserwatorską, dla projektowanego obiektu zachowano kolorystykę otoczenia, starając się jednocześnie nie powielać istniejących rozwiązań materiałowych. Obiekt nie ma konkurować z budynkiem cechowni, lecz stanowić jego dopełnienie.
Założenie podkreśli oś widokowa, dla wytworzenia której na zachód od budynku cechowni powstanie nowo projektowany budynek. W otoczeniu kompleksu istniejącej i projektowanej zabudowy przewidziano plac wewnętrzny, który pełnić ma funkcję „ogrodu miejskiego”. Budynek posiadać będzie zielony dach użytkowy. Północną jego część uzupełni scena zewnętrzna na dachu budynku. Zaprojektowano przeszklone, nadwieszone elementy w formie galerii rozmieszczone na całej długości budynku. Wejście główne podkreślone jest sposobem ułożenia ram stalowych, nawiązującym do odsłoniętej kurtyny teatralnej. Ponadto w budynku przewidziano lokalizację galerii i muzeum historii tańca oraz nowoczesne sale audiowizualne i symulatory tańca, a także rozbudowaną strefę edukacyjną dla tancerzy, z nowocześnie wyposażonymi salami baletowymi do ćwiczeń.
Idea, forma, inspiracje
Kluczowym punktem poszukiwań projektowych było stworzenie symbiozy opracowywanego obiektu z otoczeniem, przy jednoczesnym uwypukleniu jego industrialno-miejskiego charakteru; budynek ma współgrać z sąsiadującą zabudową objętą ochroną konserwatorską i nawiązywać do przemysłowej historii terenu, ale jej nie powielać. Ideą jest uzupełnienie istniejącej zabudowy z jednoczesnym podkreśleniem wagi osi widokowej, znajdującej się na terenie opracowania, prowadzącej do wejścia głównego do budynku. Dla projektowanego teatru tańca w Bytomiu istotne było skupienie się na wrażeniach i odczuciach, które towarzyszą osobom korzystającym z budynku oraz jego otoczenia, jak tancerze, choreografowie, widzowie przedstawień, a także osobom przechadzającym się w pobliżu terenu.
Wybrana pod projekt działka wyeksponowana jest na ul. Wojciecha Kilara (dawna ul. Dojazd). Walory architektoniczne zabytkowej zabudowy po byłej kopalni KWK Rozbark, w tym przede wszystkim budynku cechowni, uczulają, że ważne jest, aby nowy budynek z nią współgrał i w przemyślany sposób ją eksponował, aby unikał konkurowania oraz dominacji nad nią.
Pierwszą inspiracją dla stworzenia budynku teatru tańca jest miasto Bytom. Jego struktura, zabytkowy charakter, zabudowa w kwartałach, odsłaniająca i naprowadzająca na dominanty przestrzenne czy wnętrza urbanistyczne, nagłe zamknięcia osi. Wszystko to nadaje miastu majestatu, ciągle zaskakuje i buduje napięcie. W ten sam sposób kształtowana jest zabudowa terenu opracowania dla projektu, aby domknąć całościowo pierzeję zachodnią i północną, a na południowej utworzyć swoistą bramę do założenia, prowadzącą jednocześnie przez wnętrze urbanistyczne placu. Ważne dla założenia było, aby mimo lokalizacji poza ścisłym śródmieściem zabudowa nie została znacząco rozluźniona lub rozrzucona bezcelowo na terenie. Sama historyczna zabudowa terenu również stanowi inspirację. Obiekty poprzemysłowe nadają miejscu konkretnego wyrazu, co sprawia, że jest ono wyjątkowe. Kunszt wykonania, forma i dobór detali, w porównaniu z obecną tendencją budowy obiektów przemysłowych, wprawia w podziw. W odniesieniu do powyżej wskazanych wartości zaproponowany w niniejszej koncepcji projekt budynku ma nawiązywać do przemysłowej historii terenu, jednocześnie nie rezygnując z nowoczesności. Industrialny charakter bryły oddany jest w surowości, prostocie, oszczędności formy oraz materiałów o industrialnym charakterze, dla której inspiracją był element zabudowań kopalnianych w konstrukcji stalowej, pełniący funkcję przenośnika taśmowego, stanowiący osłonę dla biegnących między budynkami instalacji. Element ten dla śląskiego krajobrazu wydaje się niemal tak samo charakterystyczny, jak szyby kopalniane czy budynki z cegły.
Konceptualizując bryłę, inspirowano się także mostem w norweskim Sundal, zaprojektowanym przez Rintala Eggertsson Architects, zrealizowanym w 2013 roku, w którym równie mocno zauważalny jest industrializm. W odniesieniu do omawianej w niniejszym tekście realizacji szczególnie interesujące były dobór materiałów i rozwiązań tej prostej realizacji.
Zobrazowanie w bryle obiektu słów określających taniec – dynamiki ruchu, rytmu i płynności stanowiło wyzwanie projektowe. Opracowany projekt, mimo bardzo industrialnego charakteru i prostej formy, przemyca elementy kojarzące się ze strukturą strojów noszonych przez tancerki klasyczne – baletnice. Mimo sztywnej formy przekazują one istotę ruchu, elegancję, a ażurowość w ich budowie pozwala dojrzeć przenikanie i załamywanie światła. Wielowarstwowość sprawia, że w każdym świetle i otoczeniu nabiera ona innego charakteru, chociaż struktura i transparentność poszczególnych warstw nie jest oczywista.
Ambicją autorki projektu było, aby wszystkie skojarzenia odnoszone do struktury spódnicy były pośrednio i bezpośrednio przełożone na budynek teatru tańca.
Kolejną inspiracją dla projektu spośród istniejących obiektów na świecie stanowiło zlokalizowane w Pekinie Centrum Tańca, położone w zabytkowej dzielnicy DongCheng[1] w budynku, który do niedawna pełnił funkcję fabryki. Pracownia projektowa Chiasmus Partners przekształciła budynek starej fabryki w Centrum Tańca z dużą salą widowiskową przeznaczoną do przedstawień, oddzielną salą do ćwiczeń, a także salonem, który ma być miejscem wszelkich działań oraz imprez. Nazwa budynku – Red Diamond – niewiele mówi o funkcji obiektu, lecz doskonale przedstawia koncepcję architektoniczną – metamorfozę opuszczonej hali produkcyjnej w „ogromny czerwony diament”. Chiasmus Partners dodali do istniejących murów nową zewnętrzną konstrukcję. Poprzez stworzenie bryły Red Diamond chcieli podkreślić jego temperament oraz nowe przeznaczenie. Do przykrycia obiektu byłej fabryki wybrali odważną, czerwoną stalową pokrywę. Stanowi ona rodzaj granicy między wnętrzem a tym, co na zewnątrz. Konstrukcja ułożona została w taki sposób, że składające się na nią trójkątne formy nadają budynkowi jednocześnie niepokojący, a zarazem zdecydowanie przyciągający wzrok charakter. Część elewacji została pozostawiona bez zmian. Zachowano, między innymi, oryginalne wejście wraz ze starymi, białymi drzwiami w stylu vintage. Dzięki temu uchwycona została część historii i charakteru budynku sprzed transformacji. Stosując ten zabieg, architekci umiejętnie połączyli stare z nowym, sztukę z codziennością, a teatr z życiem. Przed wejściem do teatru tańca znajduje się publiczny plac, który został zrekultywowany. Stanowi on centralny punkt skupienia. W opozycji do budynku teatru zlokalizowana została kawiarnia, mieszcząca się w nieznacznie uniesionym nad ziemię, przeszklonym prostopadłościanie.
Wybrane konteksty terenu
Teren objęty opracowaniem znajduje się w Bytomiu, mieście położonym w południowej Polsce, w centrum konurbacji górnośląskiej w Metropolii Górnośląsko-Zagłębiowskiej. Posiada niemal osiemsetletnią historię[2], co sprawia, że jest jednym z najstarszych miast Górnego Śląska.
Na terenie opracowania zachowano budynek istniejącej jeszcze stacji trafo i zrewitalizowane obiekty przemysłowe. Uwzględniono parking, który może obsługiwać widzów i użytkowników całego kompleksu. Do wyburzenia przeznaczono budynek garażowy.
Uwzględniając istniejący i przewidziany w miejscowym planie przebieg komunikacji kołowej na terenie opracowania i możliwą lokalizację parkingu podziemnego, powstała koncepcja wykorzystania różnicy poziomów dla rozdzielenia poziomu ruchu pieszego od ruchu kołowego. Do wejścia głównego prowadzić będzie oś założenia. Do jej wytworzenia, a także do wytworzenia zaplanowanego w projekcie wnętrza urbanistycznego nowy budynek zlokalizowano na zachód od budynku istniejącej cechowni, tworząc w ten sposób „bramę” założenia. Dostęp do przestrzeni placu możliwy będzie także z kierunków wschód–zachód, zgodnie z wytycznymi miejscowego planu, dla zachowania wejść do stref publicznych. Postanowiono także wykorzystać torowiska dawnej kopalni oraz bliskość stacji kolei wąskotorowej i uzupełnić założenie o stację dla widzów i użytkowników centrum, zarówno wąskotorówki, jak i kolei.
W związku z powyższym na tym etapie konceptualizacji projektu wstępnie opracowano kilka opcji kształtowania formy budynku.
Wyboru docelowego wariantu dokonano na podstawie poniższych 9 kryteriów.
Dla stworzenia budynku wykorzystującego potencjał miejsca i jednocześnie współgrającego z zabudową istniejącą ważne jest, by: 1) wpisywał się w zabudową istniejącą przestrzeń i 2) tworzył z nią jednolity kompleks, 3) nawiązywał do przemysłowej przeszłości terenu i jednocześnie 4) wzbogacał go nowoczesnym wyrazem. Przy tworzeniu przestrzeni publicznej i jego wyznaczaniu ważne jest także, by – jednocześnie nie ograniczając jego powierzchni 5) czytelnie wyznaczać granice przestrzeni. Godnym rozważenia pomysłem jest również 6) częściowe przykrywanie, nadwieszanie struktur na placem, co 7) uatrakcyjni przestrzeń, 8) podzieli ją na strefy, 9) przyciągnie do spędzania na nim czasu wolnego.
W związku z powyższym najtrafniejszym, spełniającym ww. kryteria wariantem wydaje się być WARIANT 2, który pozwala na uzyskanie najkorzystniejszego kształtu i wielkości placu, w ciekawy i czytelny sposób wyznacza go, dzieląc i uatrakcyjniając nadwieszonymi elementami galerii. Całość nie zaburzy charakteru zabudowy terenu, a raczej go podkreśli. Jednocześnie galerie pełnić będą rolę swoistego tła, łącznika między tym, co stare (cechownia), i tym, co nowe (projektowany budynek). Centrum Tańca będzie jego lekkim jak mgła wypełnieniem.
Koncepcja
Dla wybranego wariantu ukształtowano następującą koncepcję projektową: główny moduł bryły to budynek z zielonym dachem użytkowym; dalsza część bryły, usytuowana od strony północnej, uzupełniona jest sceną zewnętrzną na dachu budynku. Następnie szklane, nadwieszone galerie, „wbijające się” w główną bryłę budynku, rozczłonkowując ją i tworząc rytm. Istotny dla tego założenia jest przede wszystkim kontekst między zabudową historyczną, a nowym projektem, głównie w aspekcie widoku od ul. Kilara, na którą wyeksponowany jest budynek cechowni. Plac wewnętrzny – „ogród miejski” – dzięki nadwieszonym modułom został podzielony na dwie strefy: półpubliczną, przez którą przechodzą wszystkie osoby zmierzające do wejścia głównego, oraz półprywatną, oddaloną od głównych pieszych ciągów komunikacyjnych.
Proces kształtowania bryły budynku możliwy jest do przedstawienia na ideowym zapisie koncepcji projektowej, przedstawiającym schemat głównych elementów składowych bryły. Pełna kubatura zlokalizowana od strony zachodniej, została uzupełniona o bryłę od strony północnej, skontrastowanej wobec niej pod względem struktury. Założenie zostało uzupełnione o przeszklone, nadwieszone elementy w formie galerii, umieszczone na całej długości budynku, tworzące rytmiczne rozczłonkowanie bryły, jednocześnie wbijające się w nią, eliminując w ten sposób kubaturę zastaną. Finalnie założenie zostało uzupełnione o dach zielony z roślinnością ekstensywną oraz scenę na dachu od strony północnej założenia.
Projektowany budynek użyteczności publicznej przeznaczony jest, między innymi, na siedzibę eksperymentalnego teatru tańca.
Teatr eksperymentalny i scena na dachu
Sala teatru eksperymentalnego zaplanowana została na parterze budynku. Zaprojektowano ją jako dwupoziomową. Wejście odbywa się z poziomu kondygnacji głównego holu wejściowego. Sala przeznaczona jest do realizacji awangardowych przedsięwzięć jako alternatywa dla rozwiązań teatru klasycznego. Teatr ten nie posiada podziału na widownię i scenę. Jego charakter pozwala na dowolną aranżację przestrzeni, w zależności od potrzeb spektaklu. Mobilna, ruchoma i w pełni modyfikowalna scena w postaci platform pozwala kreować nowe układy przestrzenne, poszukiwać nowych sposobów wyrazu sztuki, a także wdrażać awangardowe metody pracy. Poza dowolnym sposobem aranżacji sceny, układ widowni jest również w pełni elastyczny. Umożliwia to tworzenie nowych, nietypowych dla teatrów relacji między aktorem a publicznością. Całość przewidziana została jako niewprowadzająca ograniczeń w sposobie użytkowania i formie przekazu. Uczestnicy przedsięwzięć będą mogli zmieniać miejsca na widowni, dla zmiany perspektywy i intensyfikacji odbioru wrażeń, co ma na celu lepsze zrozumienie przekazu.
Pomieszczenie teatru eksperymentalnego przechodzi przez dwie kondygnacje. Wysokość taka umożliwia odgrywanie przestawień również wertykalnie. Z uwagi na taką możliwość zostaną pod sufitem przygotowane urządzenia i systemy umożliwiające tancerzom występy z unoszeniami, wykorzystaniem atrybutów akrobatycznych szarf, lin, obręczy itp. Brak ograniczeń w wykorzystaniu przez tancerzy przestrzeni w układzie zarówno horyzontalnym, jak i wertykalnym, w połączeniu z wszystkimi innymi możliwościami, jakie daje teatr eksperymentalny, da efekt, który sprawi, że krzywa wrażeń i odczucia widowni będą ulegały nieustannym zmianom i wahaniom. Sprawi to, że wizyta na tego typu spektaklu stanie się niezapomniana.
Zewnętrzny Teatr Tańca zlokalizowany jest na dachu budynku w północnej części terenu objętego zagospodarowaniem. Całość założenia tworzy scena usytuowana w centralnym punkcie płaszczyzny dachu i symetrycznie wobec niej usytuowane widownie w kierunku wschodnim i zachodnim. Przestrzeń o założeniach amfiteatralnych cechuje zróżnicowanie poziomów. Platforma sceniczna znajduje się na poziomie 2. piętra budynku, natomiast górny poziom płyty widowni jest poziomem 3. piętra.
Chcąc maksymalnie otworzyć obiekt centrum tańca na otoczenie, zastosowano przeszklenia na elewacji. Transparentność pozwala na wejrzenie do wnętrz obiektu przechodniom i dzięki temu uczestniczenia w życiu obiektu. W projektowanym obiekcie transparentność w sposób dosłowny, czyli przez całkowite przeszklenie ścian zewnętrznych, została ograniczona do minimum. Według założenia najlżejszym elementem całości są dostawiane moduły do głównej bryły budynku. One też zostały przewidziane jako przeszklone z możliwością wejrzenia do wnętrza.
Jako transparentna przewidziana jest ponadto powierzchnia elewacji z głównym wejściem do budynku. Zastosowano na niej ramy stalowe w kolorze rdzawym, otaczające skrzydło budynku, tworzące jednocześnie zadaszenie sceny zewnętrznej i fragmentu zielonego dachu. Rama przechodzi przez cały budynek tworząc podział elewacji północnej i zadaszenie przed wjazdem na parking podziemny. Element jest powielony na całej długości skrzydła w odstępach co 3 metry, zwiększając swoją gęstość do 2 metrów w otoczeniu wejścia głównego. Zabieg ten stanowi czytelne naprowadzenie na kierunek wejścia, jednak jednocześnie podkreślony jest przez rozsunięcie pionowych fragmentów blach w kierunku wschodnim na szerokości wejścia. Otrzymany efekt nawiązuje do odsłoniętej kurtyny teatralnej, jednocześnie przywodząc na myśl funkcję budynku. Zewnętrzne moduły elewacji, pełne, ze stali trwale rdzewiejącej Cortenu maskują ewakuacyjne klatki schodowe. Północna elewacja budynku została przewidziana jako pełna, z doświetleniem pomieszczeń w formie odchylonych elementów blachy perforowanej. Frontowa ściana skrzydła, z uwagi na pełnioną funkcję techniczną, przewidziana została jako pełna. Wykończona została panelami z Cortenu.
Skrzydło budynku usytuowane wzdłuż zachodniej części terenu opracowania wykończone zostało kontrastowo względem reszty założenia tak, aby budynek tworzył całość. Skrzydło to cechuje mniejsza transparentność, jednak nadal ukazująca wnętrze budynku. Elewacja wschodnia z nadwieszonymi zróżnicowanymi modułami została, mimo całkowitego przeszklenia, przekryta gęsto rozmieszczonymi pionowymi panelami. Rozmieszczone one zostały na całej wysokości budynku, z dodatkowym wyprowadzeniem ponad dach, gdzie dodatkowo tworzyć będą balustradę zabezpieczającą. Całość – poza funkcją łamaczy światła – nadaje budynkowi ruchu i dynamizmu. W południowej części elewacji dodatkowo, dla przełamania podziału, został w nich wprowadzony uskok poziomy na wysokości zakończenia pierwszej szklanej galerii, co uatrakcyjnia widok. Elewację zachodnią budynku tworzy dynamiczna struktura stworzona przez okładzinę z blachy, która dla lepszego doświetlenia pomieszczeń została we fragmentach wykończona wersją perforowaną z dodatkowym odchyleniem o 30° w kierunku południowym. Zostały one zakończone przez stworzenie trójkątnych płaszczyzn łączących lub pozostawione z odchyleniem. Pionowe pasy zostały nieregularnie rozmieszczone pod względem wysokościowym, sugerując nawiązania do słów kojarzących się z tańcem. Ażurowa kompozycja pasm powtarzalnych idealnie doświetla przestrzeń, dając przy tym niepowtarzalne efekty świetlne, odbijające się na podłogach czy ścianach wewnątrz budynku, w zależności od pory dnia.
Podcięcie w parterze wykończone zostało nadwieszonymi różnej długości profilami stalowymi, stwarzającymi wrażenie ruchu.
Budynek w swym kształcie oddaje pośrednio ruch towarzyszący realizowanej w nim funkcji. Dzięki dynamizmowi zaskakuje z każdego ujęcia, z którego będziemy mu się przyglądać. Transparentność elewacji i ukazujące się przechodniom tańczące postacie sprawia, że mogą oni z poziomu ulicy uczestniczyć w tętniącym w nim życiu. Tak otwarte założenie zachęca i zaprasza do odwiedzenia miejsca i poznania go bliżej.
_____
[1] Dezeen Staff (26 Oct. 2009). Red Diamond by Chiasmus Partners, Dezeen.com, (dostęp: 10.11.2025).
[2] Urząd Miejski w Bytomiu.
_____
Netografia:
_____
OD REDAKCJI: Powyższy tekst stanowi przedruk artykułu Agnieszki Piórkowskiej (Politechnika Śląska w Gliwicach) – Eksperymentując. Projekt teatru tańca w Bytomiu, który pierwotnie ukazał się w publikacji: Koncepcje, obiekty, przestrzenie. Studia miejsc, red. K. Ujma-Wąsowicz, M. Kądziela, Wydział Architektury Politechniki Śląskiej, Gliwice 2025, ss. 100–110.
