Najważniejszą cechą instrumentów jest ich brzmienie, na które w pierwszej kolejności zwracamy uwagę. Choć nie powinno się „oceniać książki po okładce”, często interesuje nas również ich wygląd – niezależnie od tego, czy sami jesteśmy instrumentalistami, czy niemuzykującymi melomanami. W przypadku sztuki lutniczej niedoścignionymi wzorcami (nie tylko brzmieniowo, ale również wizualnie) są legendarne skrzypce z pracowni rodu Amatich czy Antonia Stradivariego. Mało mówi się jednak o prawdziwych instrumentalnych zjawiskach rodem z Norwegii, czyli wywodzących się z malowniczego regionu Hardanger skrzypcach hardingfele – skrzypcach, które Norwegowie uznają za symbol rodzimej kultury[1].
Hardanger fiddle to filar ludowego instrumentarium Norwegii. Do ich popularyzacji przyczynił się w XIX wieku znakomity kompozytor i wiolinista, „Paganini Północy” – Ole Bull. Ta bogato zdobiona, starannie wykonywana odmiana skrzypiec o gęstym, mięsistym brzmieniu stanowi dumę muzycznej, tradycyjnej kultury Norwegii – z pokolenia na pokolenie wyrastają kolejni wybitni skrzypkowie hardingfele[2], a norwescy kompozytorzy chętnie tworzyli na ten ludowy chordofon.
Skrzypce z Hardanger pod wieloma względami przypominają klasyczne skrzypce, jednak różnią się wieloma parametrami i elementami wpływającymi na ich wyjątkowe brzmienie. Lutnicy budujący hardingfele muszą wykazywać się umiejętnościami artystycznymi, rzemieślniczymi i ciesielskimi, ponieważ norweską odmianę skrzypiec charakteryzują bogate zdobienia i ornamenty pokrywające niemalże cały instrument: kunsztowne folkowe i florystyczne motywy w skandynawskim stylu ludowego zdobnictwa zwanego rosemaling, rzeźba ślimaka w kształcie ludzkiej głowy lub łba zwierzęcia, zazwyczaj norweskiego lwa heraldycznego lub fantastycznego smoka. Ze względów wizualnych każdy egzemplarz przypomina małe dzieło sztuki.
Na charakterystyczne brzmienie wpływają cechy konstrukcyjne instrumentu: wypukłe i grubsze płyty pudła rezonansowego, dłuższe efy, bardziej płaskie mostek i szyjka. Cztery (najczęściej) struny melodyczne[3] przymocowane są haczykami do strunnika znajdującego się na podstawku i stanowią źródło głuchych dźwięków. Dziś lutnicy rezygnują z haczyków, dzięki czemu wydłużone struny z podstawka do strunnika wydają konkretne brzmienia. Pod strunami melodycznymi znajdują się struny rezonansowe[4], zamocowane w strunniku, które wzbogacają koloryt brzmienia i odróżniają je od dźwięków popularnych skrzypiec. Krótszą niż w „zwykłych” skrzypcach szyjkę kończy dłuższa komora kołkowa, a na końcu znajduje się ozdobny ślimak.
Skrzypkowie ludowi zwykle opierają hardingfele o klatkę piersiową w dowolny, najbardziej komfortowy dla siebie sposób. Smyczek do hardanger fiddle powinien być nieco lżejszy i krótszy od smyczka klasycznych skrzypiec, bardziej wypukły, łukowaty, kształtem najbardziej zbliżony do smyczka skrzypiec barokowych. Chordofon wywodzący się regionu Hardanger pozostał znany najbardziej w południowo-zachodniej części Norwegii, w regionach uchodzących za centralne dla wykorzystywania omawianych skrzypiec. Do tych terytoriów należą m.in.: Hardanger, Telemark, Sunnmøre, Nordfjord, Rogaland, Agder czy Valdres.
Przykładem pielęgnowania tradycyjnego norweskiego lutnictwa jest pracownia działająca przy Ole Bull Akademiet[5], w której hardingfele wykonywane są na zamówienie. Uczelnia oferuje kształcenie na poziomie akademickim w zakresie norweskiej muzyki ludowej oraz norweskiego tańca ludowego. Lutnicy łączą tradycyjne metody budowania instrumentów z najnowszymi narzędziami i technikami. Kluczowe podczas tworzenia są nie tylko projekt i sposób wykonania, ale przede wszystkim materiał i jego pozyskiwanie. Do rzeźbienia produkcji wierzchniej wykorzystywane jest drewno świerkowe, a spód, żebra oraz pudło rezonansowe i szyjka z tradycyjną głową tworzone są zazwyczaj z norweskiej olchy czarnej, klonu, a także brzozy (w przypadku starszych egzemplarzy). Do realizacji imponujących podstrunnic, strunników i kołków pracownia wykorzystuje heban inkrustowany kawałkami masy perłowej, kości oraz metalu[6].
Istnieje duże prawdopodobieństwo, że wielu z nas słyszało skrzypce z Hardanger, choć niekoniecznie zdawało sobie z tego sprawę. Dlaczego? Po hardingfele sięgnęli kompozytorzy muzyki filmowej w uwielbianych ścieżkach dźwiękowych, m.in. John Powell w Jak wytresować smoka, Hans Zimmer w Dunkierce czy Howard Shore we Władcy Pierścieni (Dwie wieże oraz Powrót króla). W ekranizacji trylogii Tolkiena Hardanger fiddle możemy usłyszeć przede wszystkim w temacie Rohanu (The Riders of Rohan). Kompozytor zdecydował, by na norweskich skrzypcach melodię wykonać w sposób daleki od tradycyjnego (np. wprowadzenei vibrato, brak zastosowania podwójnych dźwięków), przez co barwa zbliżona jest do klasycznych skrzypiec. Jak brzmiałby kultowy motyw, gdyby hardingfele wybrzmiało zgodnie ze swoją naturą? Możemy się o tym przekonać dzięki skrzypaczce Rachel Nesvig:
Podczas tworzenia hardingfele sztuka lutnictwa łączy się z tradycyjnym budownictwem, rzemieślniczym ciesielstwem oraz artystycznym talentem. W przypadku skrzypiec Hardanger mamy do czynienia z instrumentem dającym przyjemność zarówno dla ucha, jak i dla oka.
_____
[1] Obszerne badania nad hardingfele oraz ich wykorzystaniem w norweskiej twórczości XIX i XX wieku przeprowadziła dr Dagmara Łopatowska-Romsvik, co zaowocowało publikacją: Od patriotycznej powinności do artystycznych eksperymentów. Melodie ludowe na hardingfele w twórczości Griega, Grovena i Thoresena, „Acta Musicologica Universitatis Cracoviensis XX”, Musica Iagiellonica, Kraków 2011.
[2] Wśród profesjonalnych norweskich skrzypków specjalizujących się w grze na Hardanger fiddle można wymienić nazwiska, takie jak: Ragnhild Hemsing, Targjei Augundsson (zwany Myllarguten), Knut Luraas, Sigbjørn Bernhoft Osa czy Einar Mjølsnes.
[3] Struny melodyczne w hardingfele strojone są najczęściej w stroju zwykłym: a–d1–a1–e2.
[4] Struny rezonansowe w hardingfele strojone są najczęściej w przedziale skali pentatonicznej: (h)–d1–e1–g1–a1 bądź (h)–d1–e1–fis1–a1.
[5] Welcome to the fiddle making workshop of the Ole Bull Academy, Felemakeriet, (dostęp: 20.05.2026).
[6] What we do: Fiddle Making, Felemakeriet, (dostęp: 20.05.2026).
