Abstrakt
Przedmiotem niniejszego opracowania jest koncepcja architektoniczna Filharmonii w Bytomiu. Zakres opracowania obejmuje projekt nowego gmachu Filharmonii wraz z zagospodarowaniem terenu wokół budynku. Obiekt będący przedmiotem opracowania pomyślany został jako przestrzeń dla kultury. Mieści on w sobie główną salę koncertową, salę kameralną, studio nagrań oraz przestrzeń wystawienniczą i gastronomiczną jako funkcję uzupełniające. Część koncepcyjna oparta została na analizach urbanistycznych. Wnioski z przeprowadzonych analiz stanowią wytyczne do części projektowej. Zgodnie z główną ideą projektową, Filharmonia ma się znajdować na działce przyległej do siedziby Teatru Tańca i Ruchu Rozbark. Przewiduje się symbiozę tych dwóch instytucji kultury. Obecnie siedziba Teatru jest niedużym obiektem. Projektowany budynek Filharmonii wpłynie na rozwój Teatru Tańca, poprzez dostarczenie wielofunkcyjnej, elastycznej sali widowiskowej.
Wybór tematu podyktowany był nie tylko potrzebą wzmocnienia wizerunku miasta Bytomia jako ośrodka kultury, ale także potrzebą uporządkowania istniejącej tkanki urbanistycznej. Obecnie, opracowywana działka stanowi „wyrwę” w miejscu historycznej zabudowy przemysłowej. Ze względu na dobrą lokalizację działki, wynikającą z połączenia komunikacyjnego w stosunku do pozostałych ośrodków konurbacji, a także bliskości głównego rynku, zasadne wydaje się zaprojektowanie reprezentacyjnego obiektu użyteczności publicznej, w celu ulepszenia istniejącej substancji architektonicznej.
Słyszenie przestrzeni, słuchanie w przestrzeni
Juhani Pallasmaa podczas jednego ze swoich wykładów, na konferencji poświęconej zmysłom w architekturze stwierdził, że to właśnie zmysł słuchu ma decydujący wpływ na to, w jaki sposób odbieramy daną przestrzeń. To dźwięki sprawiają, że wnętrze obiektu wydaje się znajome i komfortowe, takie w którym czujemy się bezpiecznie, a inne powoduje, że odczuwamy stres czy dyskomfort. Co ciekawe, zhierarchizował zmysł słuchu na pierwszym miejscu przed zmysłem wzroku. Takie postrzeganie dźwięku, a co za tym idzie zmysłu słuchu, pokazuje jak istotny element w procesie percepcyjnym i poznawczym stanowi słuch.
Rozwój muzyki w czasie doprowadził do powstawania miejsc przeznaczonych do jej słuchania. Na początku wykorzystywano w tym celu naturalnie ukształtowane amfiteatry, które dobierano ze względu na zakres rozprzestrzeniania się dźwięku, akustykę lub odbiór danego występu. Obecnie obiekty poświęcone muzyce nierzadko stanowią swoiste ikony miast, w których się znajdują. Są elementem centrotwórczym, łączącym użytkowników z różnych klas społecznych, a także różne dziedziny sztuk performatywnych. Obiekty muzyczne często lokalizowane na terenach rewitalizowanych stanowią koło napędowe odnowy tychże terenów. Zachęcają użytkowników do korzystania z ich bogatej oferty, a także z towarzyszących im przestrzeni zewnętrznych, stanowiących nierozerwalną całość z obiektem kubaturowym.
Współczesne sale koncertowe
Współcześnie projektuje się sale koncertowe określane jako Shoebox (pudełko na buty) oraz Vineyard (winnica). Rodzaj projektowanej sali determinuje układ sceny oraz rozłożenie widowni. Z kolei najczęściej stosowaną technologią budowania sal koncertowych jest box in box (pudełko w pudełku), cechująca się oddylatowaniem sali koncertowej od pozostałej część budynku, zapewniając tym samym lepsze warunki akustyczne.
Shoebox
Korzeni sal koncertowych typu Shoebox możemy doszukiwać się w XVIII i XIX wieku. Pierwowzorem tego typu sal były dworskie sale balowe, najczęściej projektowane na planie prostokąta[1]. Proporcje sali typu Shoebox pozostały niezmienne od tego czasu i dalej z powodzeniem są projektowane w nowych obiektach przeznaczonych na potrzeby filharmonii lub opery, najczęściej jednak jako sale kameralne. Pomieszczenia zaprojektowane w zgodzie z zasadami Shoebox to wysokie, stosunkowo wąskie i długie sale, z bocznymi salami ustawionymi równolegle względem siebie. Scena w tego typu salach ustawiona jest na jednym z krótszych boków prostokąta, resztę przestrzeni zajmuje widownia. Widownia najczęściej wznosi się począwszy od pierwszych rzędów od strony sceny, w celu zapewnienia lepszej widoczności. Sale typu Shoebox posiadać mogą balkony, zwiększające pojemność widowni.
Do pozytywnych cech tego rozwiązania zaliczyć można wyrównany rozkład dźwięku w każdym miejscu widowni, a także pewnego rodzaju możliwość zanurzenia się w dźwięku, ze względu na nakładanie się fal dźwiękowych[2]. Do negatywnych cech rozwiązania typu Shoebox niewątpliwie należy ograniczona widoczność z niektórych części balkonów oraz miejsc amfiteatralnych. Sale te cechują się także mniejszą przejrzystością akustyczną w porównaniu do sal typu Vineyard.
Vineyard
Sale koncertowe typu Vineyard popularność zyskały dopiero w XX wieku. Za prekursora tego typu sal uważa się Hansa Scharouna, który jako pierwszy zaprojektował salę o takim układzie w Filharmonii Berlińskiej. Sale typu Vineyard stosowane są najczęściej jako główne sale koncertowe w obiektach filharmonii, ze względu na ich formalny i reprezentacyjny charakter, a także ze względu na bardzo dobre właściwości akustyczne oraz bliskość widowni ze sceną, dzięki zastosowaniu kaskadowego układu balkonów.
Sale koncertowe typu Vineyard można sklasyfikować w zależności od układu rzutu, lokalizacji sceny oraz rodzaju zastosowanych balkonów. Wyszczególnia się sale typu arenowego (centralnego), typu semicentralnego oraz typu hybrydowego[3]. Sale centralne charakteryzują się rzutem zbliżonym do okręgu lub elipsy, o podobnej proporcji szerokości i długości. Scena zlokalizowana jest centralnie (nie zawsze w środku geometrycznym rzutu), całość widowni zlokalizowana jest na otaczających scenę tarasach.
Sale semicentalne (półcentralne) charakteryzują się rzutami o kształcie eliptycznym lub wielobocznych. Szerokość i długość tychże sal posiada podobne wartości. Scena zlokalizowana przy jednej ze ścian sali koncertowej. Za sceną zlokalizowane są miejsca dla chóru, w przypadkach kiedy dany utwór nie wymaga zastosowania chóru, miejsca są dostępne dla publiczności. Widownia lokalizowana jest na froncie (widownia amfiteatralna) oraz na bocznych balkonach.
Typ hybrydowy stanowi połączenie cech sal typu podstawowego w układzie centralnym z cechami innych sal koncertowych np. shoebox czy wariant wachlarzowy. Rzut sali hybrydowej posiada proporcje prostokąta, z możliwością poszerzenia w kierunku spiętrzającej się widowni. Największą ilość miejsc przewiduje się na widowni amfiteatralnej. Uszczuplone są proporcje tarasów bocznych oraz tylnych. Sale w typie hybrydowym najczęściej stosowane są we współczesnym projektowaniu.
Sale koncertowe typu winnica dzieli się również ze względu na rodzaj zastosowanych krzywizn tarasów oraz symetrię, bądź asymetrię lokalizacji sceny w stosunku do rzutu sali koncertowej[4].
Analiza struktury urbanistycznej działki
Działka objęta opracowaniem zlokalizowana jest w dzielnicy Rozbark w południowo-wschodniej części Bytomia, na pograniczu centrum miasta oraz dzielnicy mieszkalnej Rozbark, sąsiadującej bezpośrednio z Chorzowem i Piekarami Śląskimi. Działka zlokalizowana jest w miejscu byłej kopalni Rozbark, na której istnieje Bytomski Teatr Tańca i Ruchu Rozbark – obiekt wpisany do rejestru zabytków. Ze względu na sąsiedztwo linii kolejowej, Dworca PKP oraz dworca autobusowego działka posiada dobre połączenie komunikacyjne z miastem, a także innymi ważnymi ośrodkami województwa śląskiego. Miejscowy Plan Zagospodarowania Przestrzennego (dalej MPZP) w jednoznaczny sposób wskazuje poszczególne strefy funkcjonalno-przestrzenne dla rozważanego obszaru. Określono przestrzeń parkingu podziemnego oraz miejsce zieleni ogólnodostępnej. Ponadto MPZP określa miejsca wjazdów na opracowywany teren, co warunkuje lokalizację projektowanej drogi dojazdowej. Na opracowanej działce znajduje się siedziba Teatru Tańca i Ruchu Rozbark, jest to budynek wpisany do rejestru zabytków, przy obiekcie Teatru Tańca znajduje się strefa ochrony konserwatorskiej. Działka posiada nieprzekraczalną linię zabudowy oraz wyznaczone miejsce na szpaler drzew.
Topografia działki oraz jej sąsiedztwo z obiektami historycznymi i zabytkowymi są kluczowymi elementami warunkującymi sposób podejścia projektowego dla autorskiej koncepcji. Kryterium doboru rozwiązań oraz lokalizacji obiektu na działce były zapisy miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego. Działka objęta opracowaniem określona jest jako teren 2UK. Dla tych terenów głównym przeznaczeniem jest zabudowa usług kultury, takich jak sale koncertowe, sale kinowe, sale szkół tańca itp. MPZP dopuszcza formy dachów zarówno płaskie jak i skośne, procent terenów zabudowanych nie może być większy niż 50%, natomiast minimalny procent terenów biologicznie czynnych wynosi 20%. Plan zagospodarowania przestrzennego wyznacza szereg rozwiązań przestrzennych, takich jak m.in. lokalizacja parkingu podziemnego, lokalizacja terenów zieleni urządzonej i szpalerów drzew, miejsca głównych wejść na działkę objętą opracowaniem oraz rozmieszczenie dróg komunikacji kołowej.
Koncepcja architektoniczna
Punktem wyjścia do opracowania koncepcji architektonicznej Filharmonii im. Wojciecha Kilara w Bytomiu były uwarunkowania lokalizacyjne działki, jej kształt, powierzchnia, topografia i struktura. Po uwzględnieniu wcześniejszych analiz, jako ideę projektu przyjęto stworzenie obiektu będącego nowym punktem odniesienia w przestrzeni, stanowiącym zaczątek działań rewitalizacyjnych dla tej części miasta. Kluczowym elementem mającym decydujący wpływ na formę, a także układ funkcjonalny obiektu była występująca na terenie skarpa. W przedstawionej koncepcji architektonicznej pogłębiono istniejące zróżnicowanie terenu do 6 metrów, aby ukryć jedną z kondygnacji, wtapiając ją w istniejące otoczenie. Budynek został zaprojektowany na planie zbliżonym do litery „L” lub „T”, takie ukształtowanie obiektu wynikało bezpośrednio z uwarunkowań lokalizacyjnych oraz ograniczeń wynikających z MPZP. Chcąc oddzielić strefę publiczną przeznaczoną dla użytkowników obiektu, od strefy technicznej oraz istniejącej linii kolejowej, główna bryła nowo projektowanego obiektu została cofnięta od południowej strony działki, sąsiadującej z główną drogą dojazdową (ul. Wojciecha Kilara).
Bryła obiektu powstała jako połączenie dwóch prostopadłościanów poprzecinanych ciągami pieszych, co ma na celu urozmaicenie formy budynku, a także stworzenie kilku równoważnych wejść na teren działki objętej opracowaniem. Budynek można podzielić na trzy mniejsze obiekty kubaturowe, jest to celowy zabieg architektoniczny, mający na celu stworzenia kompleksu budynków oraz uplastycznienia tworzonej przestrzeni, a także dostosowania nowo projektowanego budynku do skali człowieka. Całe założenie zostało połączone najwyższą kondygnacją, zaprojektowaną w postaci lekkiego transparentnego łącznika o mlecznej, szklanej elewacji.
Elewacje obiektu zaprojektowano jako monolityczne bloki o różniej głębokości. Jest to zabieg estetyczny mający na celu podkreślić monumentalny charakter obiektu oraz uatrakcyjnić formalny wygląd elewacji poprzez grę światłocienia.
Istotnym elementem koncepcji architektonicznej jest wyraźne strefowanie obiektu. Budynek podzielono na 4 główne strefy: przestrzeń wejściową, przestrzeń sali koncertowej, zaplecze, część gastronomiczną, przestrzeń wystawową oraz salę kameralną. Dzięki temu obiekt zyskuje logiczny i prosty układ, czytelny dla użytkowników budynku. Elementem stanowiącym wyróżnik projektu jest zewnętrzna scena, powiązana z bryłą budynku. Scena zlokalizowana jest we wschodniej części działki, w której znajduje się zewnętrzny amfiteatr, zaprojektowany w miejscu istniejącej skarpy. Jest to miejsce przeznaczone na różnego rodzaju wydarzenia lokalne oraz kulturowe, nadające przestrzeni nową tożsamość w tkance nie tylko urbanistycznej, ale także społecznej. W połączeniu z wytworzonym miejskim placem jest to miejsce integracji okolicznej ludności, miejsce różnego rodzaju imprez plenerowych, koncertów czy seansów filmowych. Jest to elastyczna przestrzeń projektowana przez mieszkańców i ich potrzeby.
Ze względu na pełnioną funkcję obiekt posiada dwukondygnacyjny parking podziemny zlokalizowany zgodnie z zapisami MPZP pod główną bryłą obiektu.
W budynku zaprojektowano również restaurację z całym wymaganym zapleczem technicznym. Strefa gastronomiczna jest funkcją dopełniającą ustrój funkcjonalny obiektu. Przewidziano, że restauracja działa niezależnie od budynku Filharmonii i może być dostępna nie tylko dla użytkowników głównego gmachu, ale także dla mieszkańców miasta.
Zagospodarowanie terenu
Budynek został ulokowany na działce w sposób zapewniający optymalne wykorzystanie opracowywanej przestrzeni. Główny budynek mieszczący salę koncertową znajduje się w pobliżu północnej granicy działki i jest maksymalnie odsunięty od głównej drogi komunikacyjnej, ul. Wojciecha Kilara. Za głównym gmachem Filharmonii znajduje się zaplecze techniczne – place gospodarcze, parking dla autokarów oraz miejsce dostaw do zaplecza restauracji.
Prostopadle do głównego budynku Filharmonii zaprojektowano obiekt mieszczący salę kameralną. Prostopadły budynek jest połączony z głównym gmachem poprzez najwyższą przeszkloną kondygnację.
Główne wejście do obiektu znajduje się na końcu osi urbanistycznej zaprojektowanej od strony ulicy. Ze względu na występującą różnicę poziomu wynoszącą około 6 metrów, wejście do obiektu zostało zapewnione zarówno na niższym jak i wyższym poziomie (poprzez zaprojektowaną kładkę).
Występująca na terenie objętym opracowaniem różnica terenu przyczyniła się do powstania kluczowego założenia zagospodarowania terenu – kaskadowo uformowanych tarasów zewnętrznych. Tarasy zewnętrze zaprojektowano jako prostokreślne elementy wzbogacone w swoim wyrazie estetycznym, betonowymi blokami służącymi jako siedziska. Koncepcja architektonicznej formy zewnętrznej kaskady została zaprojektowana w oparciu o symbole zapisu nutowego. Tarasy inspirowane są pięciolinią, natomiast prostokątne siedziska symbolizują nuty na pięciolinii. Ułożenie bloków jest transkrypcją pierwszej linijki utworu muzycznego Wojciecha Kilara – tematu z filmu Bilans kwartalny. Zagospodarowanie terenu zostało wytyczone przez trzy główne osie kompozycyjne – dwie równoległe do gmachu głównego, jedna prostopadła do gmachu Sali koncertowej i równoległa do budynku Sali kameralnej – oś wejścia głównego. Dwie osie równoległe zlokalizowano na różnych wysokościach – pierwsza położona bliżej drogi znajduje się na poziomie ±0,00, natomiast druga z osi na poziomie -5,95. Oba trakty piesze mają swoją kontynuację poza obszarem działki objętej opracowaniem i łączą teren Filharmonii z istniejącym przejściem podziemnym pod torami. Trakt znajdujący się na poziomie ±0,00 został zakończony rzeźbą terenową stanowiącą dominantę i zakończenie osi, natomiast trakt znajdujący się na poziomie -5,95 prowadzi bezpośrednio z zewnętrznego amfiteatru.
Amfiteatr został zaprojektowany, kontynuując podziały tarasowej, zielonej kaskady, naprzeciwko zewnętrznej ściany wkomponowanej w bryłę obiektu. Amfiteatr stanowi dopełnienie zaprojektowanego wnętrza urbanistycznego i jest elementem integrującym lokalną społeczność.
Całość zagospodarowania została zaprojektowana w nawiązaniu do geometrycznej formy obiektu. Proponuje się zielone skwery oraz szerokie trakty piesze. Infrastruktura zielona rozbija obszerny teren objęty opracowaniem na mniejsze dziedzińce o charakterze małych placów miejskich. Dzięki takiemu zabiegowi projektowana przestrzeń jest lepiej dostosowana do skali człowieka i bardziej przyjazna.
Dzięki ukształtowaniu obiektu w sposób L-kształtny wytworzono wnętrze urbanistyczne, którego ściany stanowią elewacje nowo projektowanej Filharmonii, istniejącego Teatru Tańca i Ruchu Rozbark oraz budynku hotelowego znajdującego się poza obszarem objętym opracowaniem. Znaczna powierzchnia wytworzonego wnętrza urbanistycznego jest powierzchnią utwardzoną. Jest to celowy zabieg umożliwiający stworzenie przestrzeni uniwersalnej i elastycznej, spełniającej wymogi miasta pod kątem organizacji różnego rodzaju wydarzeń plenerowych.
Zachodnia część działki objętej opracowaniem łączy obiekt Filharmonii z sensorycznym parkiem znajdującym się w sąsiedztwie obiektu. W tej strefie terenu kontynuowana jest tendencja tworzenia kameralnych placów miejskich, mających na celu integrację społeczności. W strefie zachowano naturalną skarpę, w której sąsiedztwie zaprojektowano fontannę, po przeciwnej stronie fontanny znajduje się przestrzeń przynależna do restauracji, w której usytuowano stoliki zewnętrze.
Przy zachodniej części działki znajduje się główna droga dojazdowa prowadząca na dwupoziomowy parking podziemny oraz do przestrzeni zaplecza technicznego.
Obszar opracowania urbanistycznego został poszerzony o przyległy do działki objętej opracowaniem park. Ze względu na duży potencjał tego miejsca oraz wytyczne wynikające z analiz zaprojektowano park łączący opracowaną działkę z podziemnym przejściem pod torami kolejowymi łączącym tę stronę miasta z centrum, rynkiem oraz dworcem PKP. Zaprojektowany park kontynuuje osie urbanistyczne występujące na opracowanej działce. Teren zielony został podzielony na trzy główne strefy. Strefę południową, środkową oraz północną. W strefie południowej znajdują się ścieżki łączące część parkową z istniejącą drogą oraz chodnikiem, a także plac zabaw dla najmłodszych użytkowników tego terenu. Część środkowa pomiędzy głównymi traktami pieszymi jest niezagospodarowana. Stanowi naturalne odniesienie do stanu istniejącego oraz istniejącej skarpy. Jest to naturalna i krajobrazowa część parku. Głównym elementem tworzącym strefę środkową jest kwietna łąka oraz naturalny drzewostan. W ostatniej części północnej zlokalizowano plac sensoryczny. Jest to atrakcja przeznaczona zarówno dla najmłodszych użytkowników, jak i młodzieży i osób dorosłych. Plac sensoryczny operuje różnymi nawierzchniami, pobudzając zmysł dotyku. Ponadto w tym obszarze zaprojektowano labirynt poszerzający zdolności orientacyjne oraz ogólnie pojętą motorykę wśród dzieci.
Całe założenie parkowe, podobnie jak zagospodarowanie działki powstało w oparciu o geometryczny ustrój. Prostokreślne linie wyznaczają podziały ścieżek spacerowych, natomiast zieleń urządzona wypełnia pozostałe obszary zarówno te nieregularne jak i te o kształcie prostokątnym i kwadratowym. Zarówno część parkowa jak i zagospodarowanie działki objętej opracowaniem zostały doposażone w tożsame detale urbanistyczne i elementy małej architektury stanowiące o spójnej kompozycji terenu. Zaprojektowano prostopadłościenne ławki oraz minimalistyczne latarnie stanowiące identyfikację wizualną całości terenu.
Układ funkcjonalny
Obiekt został zaprojektowany na geometrycznym planie w oparciu o przyjęty układ konstrukcyjny. W zależności od części gmachu, liczba kondygnacji jest różna.
Fragment będący główną częścią Filharmonii, oznaczony literą A, mieszczący salę koncertową, zaprojektowano jako budynek 5-kondygnacyjny, z dwiema kondygnacjami podziemnymi mieszczącymi parking. Segment B zaprojektowano jako obiekt 3-kondygnacyjny, natomiast część budynku mieszcząca kameralną salę koncertową jest obiektem 2-kondygnacyjnym. Różnice w liczbie kondygnacji wynikają głównie z uwarunkowań topograficznych działki.
Wysokości poszczególnych kondygnacji zostały dobrane w oparciu o pełnione funkcję, tak aby zoptymalizować wysokości danych pięter. Kondygnacje podziemne mają wysokość 290 cm w świetle, dwie kondygnacje naziemne, reprezentacyjne – 500 cm w świetle, natomiast ostatnia przeszklona kondygnacja ma wysokość 300 cm w świetle. Dodatkowym czynnikiem warunkującym wysokości poszczególnych kondygnacji była zabudowa istniejąca.
Nowo projektowany budynek opracowano w taki sposób, aby wysokość obiektu nie była elementem dominującym w istniejącej tkance urbanistycznej.
Na najniższej kondygnacji (-3) zlokalizowano parking podziemny na 177 miejsc postojowych, w tym 8 miejsc dla osób z niepełnosprawnością. Parking został wyposażony w 4 klatki schodowe prowadzące bezpośrednio na kondygnację głównego budynku Filharmonii. Zaprojektowane klatki schodowe pełnią równocześnie rolę klatek ewakuacyjnych. Na kondygnacji podziemnej zaprojektowano również pomieszczenia techniczne obsługujące budynek Filharmonii. Zlokalizowano tam pomieszczenia wentylatorowni, serwerowni czy rozdzielni.
Na drugiej kondygnacji podziemnej (-2) zaprojektowano parking o tożsamym układzie jak na poziomie -3. Kondygnacja również jest w stanie zapewnić parking obsługujący 177 miejsc, co łącznie daje 350 miejsc parkingowych. Naprzeciwko działki objętej opracowaniem zlokalizowany jest istniejący parking naziemny na około 250 miejsc, który jest wykorzystywany przez budynek Teatru Tańca i Ruchu. Istniejący parking naziemny dopełnia nowo projektowany parking podziemny, dając w sumie ok. 600 miejsc postojowych przeznaczonych na potrzeby Teatru Tańca i Ruchu oraz budynku Filharmonii.
Kondygnacja -2 mieści pomieszczenia przeznaczone na studio nagrań oraz salę prób. Lokalizacja studia nagrań na kondygnacji podziemnej jest celowym zabiegiem architektonicznym, ze względu na bardzo dobre wygłuszenie i warunki akustyczne, zalecane jest by studia nagraniowe lokalizowane były na kondygnacjach odseparowanych od reszty obiektu.
Kondygnacja -1 jest pierwszą kondygnacją naziemną założenia. Ze względu na układ funkcjonalny można ja podzielić na trzy główne strefy: strefa zaplecza, strefa sali koncertowej, strefa wejściowa oraz strefa restauracji.
Strefa zaplecze została zlokalizowana po wschodniej stronie działki oraz po skrajnie lewej stronie obiektu. Zaprojektowano garderoby indywidualne lub podwójne, pomieszczenia magazynowe, toalety oraz zewnętrzną scenę połączoną z kaskadowym amfiteatrem. Strefa zaplecza posiada również pomieszczenia socjalne dla osób obsługujących budynek Filharmonii oraz pomieszczenia porządkowe. Zaplecze posiada dwie ewakuacyjne klatki schodowe po przeciwnych stronach budynku. Komunikacja, ze względu na funkcję pełnionego obiektu została zaprojektowana w oparciu o stosunkowo szeroki trakt, aby umożliwić transport i magazynowanie instrumentów muzycznych o dużych gabarytach. Strefa zaplecza sąsiaduje bezpośrednio z zasceniem stanowiącym kulisy głównej sceny Filharmonii.
Sala koncertowa stanowi „serce” obiektu, została zlokalizowana w centralnym punkcie budynku. Sala koncertowa jest w stanie pomieścić 1245 osób, została zaprojektowana w technologii box in box, tak aby odizolować ją od pozostałej części obiektu. Układ sali można zdefiniować jako hybrydę pomiędzy shoebox a vineyard. Zastosowana technologia została wybrana w oparciu o badania literaturowe oraz zamysł estetyczny obiektu. Przestrzeń koncertowa składa się z trzech poziomów widowni – amfiteatru, antresoli i balkonu pierwszego oraz górnego balkonu centralnego i dwóch balkonów bocznych. Sala koncertowa posiada zascenie bezpośrednio połączone z zapleczem technicznym oraz sceną. Sala sąsiaduje ze strefą wejściową/foyer.
Strefa wejściowa, po sali koncertowej, stanowi drugie najważniejsze pomieszczenie w budynku. Została zaprojektowana jako przestrzeń otwarta, możliwa do zaaranżowania w dowolny sposób. Przestrzeń wejściowa została zaprojektowana w sposób podkreślający monumentalny charakter obiektu, bezpośrednio ze strefy wejściowej użytkownik ma dostęp do szatni, toalet, restauracji oraz Sali koncertowej. Obecnie większość obiektów projektowanych na potrzeby kultury posiada wielkopowierzchniowe niezagospodarowane przestrzenie. Jest to miejsce przeznaczona na organizowanie różnego rodzaju wydarzeń okolicznościowych, a także wystawianie sztuk eksperymentalnych. W strefie wejściowej zaaranżowano również zieleń wysoką zlokalizowaną w sąsiedztwie sali restauracyjnej oraz reprezentacyjną klatkę schodową przy Sali koncertowej, będącą główną komunikacją pionową w Filharmonii.
Restauracja została zlokalizowana w zachodniej części budynku w bliskiej odległości od projektowanego parku. Restauracja posiada niezależne wejście, przez co nie jest uzależniona od wydarzeń organizowanych w gmachu Filharmonii. Sala restauracyjna została przewidziana dla 116 osób (wewnątrz budynku) oraz dodatkowo 72 osób (na zewnątrz budynku). Część restauracyjna posiada osobną klatkę schodową, ponieważ na poziomie 0 zlokalizowana jest druga część Sali restauracyjnej. Zaplecze restauracji znajduje się w północnej części działki. Lokalizacja zaplecza została uwarunkowana umiejscowieniem placów gospodarczych oraz części zaplecza Sali koncertowej. Zaplecze gastronomiczne zostało wyposażone w szereg magazynów oraz chłodni, kuchnię właściwą, rozdzielnię kelnerską i zmywalnię, windę towarową transportującą wydawane posiłki na wyższe kondygnacje, a także pomieszczenie przeznaczone na składowanie odpadów, mające bezpośrednie wyjście na zewnątrz obiektu i połączenie ze zmywalnią. Z restauracji przewidziano dodatkowe wyjście na ogródek zewnętrzny.
Kondygnacja -1 została dodatkowo wyposażona w trzy segmenty toalet (dwa dla Filharmonii, jeden dla restauracji) oraz 6 ewakuacyjnych klatek schodowych ulokowanych wzdłuż północnej i południowej elewacji obiektu. Jest to również kondygnacja, na której zlokalizowano zaplecze technologiczne zaprojektowane w segmencie B. Część technologiczna, podobnie jak ta zlokalizowana na kondygnacji -3, posiada wentylatorownię, serwerownię i kotłownię. Cały obiekt został wyposażony w dwa zaplecza technologiczne – jedno zlokalizowane na kondygnacji parkingu podziemnego w segmencie A, drugie na kondygnacji -1 w segmencie B, ze względu na dużą powierzchnię użytkową obiektu, zadecydowano o lokalizacji dwóch części technicznych.
Kondygnacja 0 została zaprojektowana w sposób tożsamy do kondygnacji -1. Również możemy wyszczególnić segment zaplecza Sali koncertowej w którym zaprojektowano garderoby zbiorcze, oraz garderoby podwójne wyposażone w pion higieniczno-sanitarny. Przestrzenie komunikacji zostały zaprojektowano w sposób elastyczny, mogąc wytworzyć przestrzeń wspólną, relaksu i integracji.
Sala koncertowa oddziela przestrzeń zaplecza od strefy wejściowej. Z poziomu 0 użytkownik może dostać się na pierwszy balkon oraz antresolę, wejścia do Sali koncertowej zlokalizowano na ścianach równoległych do dłuższych elewacji obiektu.
Strefa wejściowa/foyer jest równoważną strefą wejściową w obiekcie, ze względu na zaprojektowanie zewnętrznej kładki. Powierzchnia strefy wejściowej została pomniejszona w stosunku do foyer znajdującego się na poziomie -1, ze względu na zastosowanie otworów w stropie kształtujących wewnętrzne antresole. Jest to zabieg architektoniczny mający na celu lepsze doświetlenie wszystkich kondygnacji obiektu oraz zapewnienie doznań estetycznych. W zaprojektowanej perforacji przewidziano zieleń wysoką, pnącą się przez wszystkie kondygnacje obiektu.
Na poziomie 0 zaprojektowano kontynuację Sali restauracyjnej przeznaczonej dla 130 osób. Podobnie jak w strefie wejściowej tutaj również występuje perforacja stropu umożliwiająca obserwację Sali restauracyjnej zlokalizowanej poniżej. Zaplecze Sali restauracyjnej nie jest tak rozbudowane jak na poziomie -1. Posiłki dostarczane będą windą towarową, dlatego nie ma potrzeby projektowania drugiej kuchni właściwej. Zaplecze zostało wyposażone w pomieszczenia magazynowe oraz rozdzielnię kelnerską i zmywalnie.
Na poziomie 0, podobnie jak na kondygnacji -1, znajdują się trzy segmenty toalet (dwa przeznaczone na użytek Filharmonii, jeden przeznaczony na użytek restauracji) oraz 6 ewakuacyjnych klatek schodowych. Poziom 0 jest również pierwszą kondygnacją segmentu C mieszczącego kameralną salę koncertową. Na kondygnacji 0 umieszczono w tym obiekcie zaplecze Sali kameralnej, w którym zaprojektowano garderoby, salę prób, toalety oraz pomieszczenia porządkowe. Sala kameralna posiada pomieszczenia reżyserii dźwięku oraz światła zlokalizowane na poziomie kondygnacji +1. Sala została zaprojektowana dla ok. 430 osób.
Całe zaplecze zostało zlokalizowano pod amfiteatralnie ułożonymi siedziskami Sali kameralnej. Dostęp z zaplecza na salę został zapewniony poprzez korytarz rozdzielający rzędy krzeseł. Przestrzeń komunikacyjna została przewidziana jako strefa wspólna służąca do odpoczynku, relaksu oraz integracji występujących muzyków.
Kondygnacja +1 spaja wszystkie segmenty stanowiąc przezierny szklany łącznik. Jest to kondygnacja, w której w miejscu zaplecza sali koncertowej zlokalizowana jest część administracyjna Filharmonii. Zaprojektowano pomieszczenia biurowe, toalety, pomieszczenie relaksu oraz archiwum.
Sala koncertowa oddziela część administracyjną od otwartej części dostępnej dla użytkowników Filharmonii. Z poziomu +1 użytkownik może dostać się na balkon górny oraz na balkony boczne. Wejścia podobnie jak w przypadku niższych kondygnacji zlokalizowane są na dłuższych ścianach Sali koncertowej.
Dominującą przestrzenią na najwyższej kondygnacji jest strefa komunikacyjna, która została zaprojektowana z myślą o zaaranżowaniu przestrzeni wystawienniczej, jest to miejsce możliwe do elastycznego kształtowania w zależności od potrzeb użytkowników oraz zarządu Filharmonii. Bezpośrednio ze strefy otwartej zaprojektowano główne wejście do kameralnej Sali koncertowej.
Zakończenie
Przedstawiona koncepcja projektowa powstała z myślą o rozwoju miasta. Zaproponowane rozwiązania przestrzenne, wizualne oraz formalne mają wprowadzić nową jakość w istniejącą przestrzeń urbanistyczną zachęcając użytkowników do obcowania z kulturą.
W trakcie procesu projektowego zostały – w oparciu o analizy przedprojektowe – zdefiniowane wytyczne projektowe dla opracowywanego terenu, stanowiące podstawę do części projektowej. W efekcie powstała realna koncepcja projektowa Filharmonii w Bytomiu. Obiekt projektowano, uwzględniając elastyczność oraz łatwości adaptacji, jeżeli zajdzie taka potrzeba.
Celem zaprezentowanego w artykule rozwiązania było zrewitalizowanie obszaru dzielnicy Rozbark. Budynek Filharmonii ma być zaczątkiem tego procesu oraz obiektem stanowiącym nową wizytówkę miasta. Obiekt funkcjonalnie i estetycznie odpowiada na zidentyfikowane w analizach potrzeby miasta, stanowiąc nową przestrzeń integracji społecznej w Bytomiu.
_____
[1] Vineyard vs. Shoebox. Plusy i minusy obu typów sal koncertowych, (dostęp: 10.12.2022).
[2] Ibidem.
[3] J. Jabłońska, Typologia sal o układzie centralnym tarasowym [w:] „TEKA Komisji Architektury, Urbanistyki i Studiów Krajobrazowych” Oddział Polskiej Akademii Nauk w Lublinie, nr 4, 2016.
[4] Ibidem.
_____
Bibliografia:
- J. Jabłońska, Typologia sal o układzie centralnym tarasowym [w:] „TEKA Komisji Architektury, Urbanistyki i Studiów Krajobrazowych” Oddział Polskiej Akademii Nauk w Lublinie, nr 4, 2016.
- K. Lynch, Obraz miasta, Wydawnictwo Archivolta, Kraków 2010.
Netografia:
- Szkoła Muzyczna w Jastrzębiu Zdroju, (dostęp: 5.11.2022).
- Sala koncertowa – Jastrzębie Zdrój, (dostęp: 5.11.2022).
- Vineyard vs. Shoebox. Plusy i minusy obu typów sal koncertowych, (dostęp: 10.12.2022).
- NOSPR (dostęp: 10.12.2022).
_____
OD REDAKCJI: Powyższy tekst stanowi przedruk artykułu Jakuba Swobody (Politechnika Śląska w Gliwicach) – Koncepcja architektoniczna Filharmonii im. Wojciecha Kilara w Bytomiu, który pierwotnie ukazał się w publikacji: Koncepcje, obiekty, przestrzenie. Studia miejsc, red. K. Ujma-Wąsowicz, M. Kądziela, Wydział Architektury Politechniki Śląskiej, Gliwice 2025, ss. 88–99.
