Muzyka jako stymulant poznawczy. Od plastyczności sensoryczno-motorycznej do optymalizacji funkcji poznawczych w treningu instrumentalnym (cz. I)

OD REDAKCJI: Zachęcamy również do lektury II części artykułu.
_____

Zwykliśmy traktować muzykę jako estetyczne tło naszej codzienności – ulotną formę rozrywki, która umila nam podróż do pracy lub wieczorny odpoczynek. Kiedy wciskamy „play” lub chwytamy za instrument, rzadko myślimy o tym, że tym jednym, prostym gestem budzimy do życia niezwykle złożoną, biologiczną maszynerię. Świat dźwięków nie jest bowiem jedynie abstrakcyjną konstrukcją kulturową. Z perspektywy współczesnej neuronauki muzyka to potężny, wysoce zorganizowany sygnał akustyczny, który potrafi w czasie rzeczywistym wpływać na nasze ciało, a poprzez aktywną praktykę kształtować architekturę mózgu z wirtuozerską precyzją.

Ta głęboka, akustyczna przebudowa jest możliwa tylko dlatego, że nasz umysł wcale nie jest sztywnym, niezmiennym tworem. Układ nerwowy przypomina raczej tętniącą życiem, nieustannie transformującą się metropolię. Niezwykłą zdolność do rekonfiguracji, tworzenia nowych połączeń synaptycznych i modyfikacji własnej struktury na podstawie doświadczeń nazywamy neuroplastycznością. W tym kontekście muzyka staje się aktywnym modulatorem, który poprzez ustrukturyzowane wibracje wymusza trwałą reorganizację i optymalizację połączeń w naszym układzie nerwowym.

Neuroplastyczność w praktyce. Jak gra na instrumencie rzeźbi strukturę i wydajność mózgu

Jeśli słuchanie muzyki jest dla mózgu wyśmienitą stymulacją, to aktywna gra na instrumencie stanowi odpowiednik wyczerpującego, wielowymiarowego treningu całego ciała (full body workout). Kiedy muzyk pochyla się nad klawiaturą, pod jego czaszką dochodzi do wieloobszarowej, symultanicznej aktywacji rozproszonych sieci neuronalnych. Wymaga to bowiem jednoczesnej integracji potężnych strumieni danych: przetwarzania wzrokowego (czytanie partytury), słuchowego (korekta barwy i intonacji), motorycznego (precyzyjna kontrola palców) oraz afektywnego (ekspresja emocjonalna).

Taka multimodalna aktywność poznawcza wymusza na układzie nerwowym fizyczną adaptację. Klasycznym dowodem tej plastyczności jest struktura zwana spoidłem wielkim (ciałem modzelowatym) – gęstą wiązką włókien nerwowych łączącą lewą i prawą półkulę mózgu. U doświadczonych muzyków, zwłaszcza pianistów zmuszonych do nieustannego rozdzielania niezależnych zadań na obie dłonie (koordynacja bimanualna), określone obszary spoidła wielkiego – w szczególności te, łączące korę ruchową – stają się fizycznie grubsze i gęstsze. Mózg poszerza tę wewnątrzczaszkową autostradę, aby umożliwić błyskawiczny transfer informacji między obszarami czuciowo-ruchowymi obu półkul, co jest niezbędne do precyzyjnej oburęcznej gry.

Długoterminowa nauka gry działa jak tarcza ochronna dla starzejącego się umysłu, wywołując wyrzut BDNF (neurotroficznego czynnika pochodzenia mózgowego) – białka nazywanego „nawozem dla mózgu”, które stymuluje wzrost nowych neuronów. Obserwacje osób po 60. roku życia, które podjęły naukę gry na instrumencie, udowadniają, że proces ten realnie spowalnia atrofię istoty szarej w kluczowych obszarach, takich jak kora ruchowa, móżdżek czy jądra podstawy (odpowiedzialne m.in. za płynność ruchów i pamięć roboczą). Mózgi muzyków wykazują również zjawisko tzw. wydajności neuronalnej. Oznacza to, że po okresie treningu instrumentalnego sieci neuronalne zużywają znacznie mniej energii do wykonania skomplikowanych zadań pamięciowych.

Instrument w rękach muzyka to nie tylko narzędzie artystycznego wyrazu, drewniane pudło rezonansowe czy zbiór mosiężnych rurek. Z perspektywy neurobiologii to wysoce precyzyjny sprzęt do fizjoterapii układu nerwowego. Każda rodzina instrumentów stawia przed naszym mózgiem unikalne wyzwania percepcyjne, zmuszając go do głębokiej reorganizacji sieci neuronalnych i tworzenia nowych połączeń synaptycznych. Nasz układ nerwowy dosłownie dopasowuje swoją fizyczną architekturę do mechaniki instrumentu, który staramy się opanować.

Instrumenty smyczkowe (np. skrzypce). Zaawansowany trening precyzji i wyostrzona percepcja akustyczna

Dla naszego mózgu gra na instrumencie pozbawionym progów to skok na głęboką wodę. Skrzypce czy wiolonczela wymuszają intensywną pracę tzw. pętli słuchowo-ruchowej. Z każdym pociągnięciem smyczka umysł musi w ułamku sekundy przetworzyć falę dźwiękową, wychwycić najmniejsze odchylenie od perfekcyjnej intonacji i natychmiast wysłać sygnał korygujący do mięśni dłoni. W efekcie, jak bezsprzecznie dowodzą badania obrazowe, kora somatosensoryczna – nasza wewnętrzna, neuronalna mapa czucia ciała – ulega radykalnej rekonfiguracji. Reprezentacja korowa palców lewej dłoni w mózgach skrzypków jest fizycznie powiększona. Mózg wykazuje wysoką efektywność adaptacyjną, alokując zwiększone zasoby neuronalne i rozszerzając reprezentacje korowe tych partii ciała, które wykonują najbardziej precyzyjne, mikrometryczne zadania na gryfie.

Co więcej, ta neuroplastyczna adaptacja ma wysoce asymetryczny charakter, odzwierciedlając dwoistość samej gry. Prawa ręka, prowadząca smyczek, operuje w przestrzeni makro – to motoryka duża, odpowiedzialna za artykulację, dynamikę i „oddech” frazy. Lewa ręka na gryfie to mikrokosmos precyzji. Badania neuroanatomiczne dowodzą, że ten kontrast trwale rzeźbi korę ruchową. Podczas gdy u pianistów (pracujących obiema dłońmi w sposób bardziej symetryczny) anatomiczna struktura w zakręcie przedśrodkowym związana z ruchem dłoni – tzw. objaw Omegi – jest zazwyczaj silniej rozwinięta w lewej półkuli, u smyczkowców dominuje ona w prawej, zawiadującej wysoce wyspecjalizowaną lewą dłonią. Umysł wykształca tu wręcz silniejsze hamowanie międzypółkulowe, dbając o to, by te dwa skrajnie różne zadania motoryczne nie wchodziły sobie w drogę. To tak, jakby w jednej głowie pracowało dwóch niezależnych dyrygentów, z których każdy pilnuje własnej sekcji orkiestry.

Ale rzeźbienie wibracją nie kończy się na opuszkach palców. Nasz aparat słuchowy staje się z czasem niezwykle czułym analizatorem. Podczas gdy osoby niemuzykujące potrafią wychwycić zmiany wysokości pojedynczego dźwięku rzędu 23 centów, wyćwiczony umysł muzyka precyzuje tę zdolność do zaledwie około 14 centów. Jeszcze większą różnicę widać w przetwarzaniu struktury samej melodii: muzycy z łatwością odróżniają interwały muzyczne różniące się zaledwie o półton (100 centów), podczas gdy mózg osoby bez treningu potrzebuje dystansu rzędu 125–150 centów, by wiarygodnie zarejestrować taką relacyjną zmianę. Ten rygorystyczny trening przetwarzania mikrotonalnego okazuje się fenomenalną, biologiczną tarczą przeciwko upływowi czasu.

Z wiekiem nasz obwodowy aparat słuchu (w tym komórki rzęsate w ślimaku) ulega naturalnej degradacji, co drastycznie utrudnia rozumienie mowy w hałasie. U osób niemuzykujących zdolność ta gwałtownie spada w okolicach 40. roku życia. Tymczasem u muzyków proces ten jest opóźniony o całą dekadę. Ich wyćwiczony pień mózgu precyzyjniej koduje częstotliwość podstawową (F0) dźwięku, ułatwiając separację konkretnego głosu od konkurencyjnego szumu (tzw. efekt „cocktail party”). Wspiera to rozbudowana słuchowa pamięć robocza, która niczym zaawansowany procesor rekonstruuje zniekształcone przez hałas fragmenty słów.

Trening smyczkowy nie leczy fizycznego starzenia się ucha, ale wyposaża nasz ośrodkowy układ nerwowy w oprogramowanie korygujące najwyższej klasy, pozwalające – nawet w podeszłym wieku – bezbłędnie wyłowić z głośnego tłumu szept bliskiej osoby.

Instrumenty klawiszowe (fortepian, syntezator). Przestrzenna mapa dźwięku i architektura międzypółkulowa

Pianiści to neurobiologiczni atleci koordynacji bimanualnej, ale ich wpływ na strukturę mózgu wykracza daleko poza samą sprawność palców. Klawiatura fortepianu staje się dla umysłu potężnym układem odniesienia, rzutującym na sposób, w jaki postrzegamy świat. Zjawisko to, znane w neuronauce jako efekt SMARC (Spatial-Musical Association of Response Codes), sugeruje istnienie swoistego „fortepianu w głowie”. Mózg mapuje dźwięki na linearnej osi przestrzennej: niskie tony rezonują w dole, a wysokie w górze – co jest intuicyjne dla większości ludzi – jednak u pianistów ta reprezentacja rozszerza się i automatycznie utrwala na osi poziomej (nisko po lewej, wysoko po prawej), naśladując układ instrumentu. Każda wznosząca się melodia jest dla umysłu symulacją ruchu w przestrzeni, co angażuje dolny płacik ciemieniowy – region odpowiedzialny za funkcje wizualno-przestrzenne.

To właśnie tutaj kryje się fascynujący pomost między muzyką a naukami ścisłymi. Te same obwody ciemieniowe, które pianiści trenują podczas interpretacji polifonii, odpowiadają za tzw. mentalną oś liczbową oraz wyobraźnię przestrzenną. Współdzielenie tych zasobów neuronalnych może tłumaczyć obserwowane w badaniach powiązania między treningiem muzycznym a zdolnościami przestrzennymi i osiągnięciami matematycznymi, ułatwiając dokonywanie skomplikowanych operacji na obiektach w pamięci roboczej.

Z perspektywy strukturalnej, fortepian jest bezlitosnym, ale skutecznym rzeźbiarzem pierwszorzędowej kory ruchowej (M1). W przeciwieństwie do asymetrycznych smyczkowców, pianiści obciążają obie dłonie w sposób zbliżony, co prowadzi do harmonijnego rozwoju grubości istoty szarej w obu półkulach. Szczególnym zjawiskiem jest tu ewolucja tzw. motor knob (objawu Omegi) – struktury w kształcie greckiej litery, która u pianistów bywa silniej zaznaczona w lewej półkuli, odpowiedzialnej za prowadzenie wirtuozowskich, praworęcznych linii melodycznych.

Kluczem do tej spektakularnej przebudowy jest jednak czas. Najbardziej spektakularne zmiany zachodzą podczas tzw. okresu wrażliwego (między 6. a 8. rokiem życia), kiedy ciało modzelowate (corpus callosum) przechodzi fazę naturalnej, silnej reorganizacji. Wczesny trening muzyczny działa tu jak wysokiej klasy inżynier budujący wewnątrzczaszkową autostradę: analizy przy użyciu tensora dyfuzji (DTI) wykazują u wczesnych pianistów wyższą anizotropię frakcjonowaną (FA). Oznacza to, że ich istota biała jest mocniej zmielinizowana i lepiej zorganizowana. Muzyka tworzy więc trwałe, wydajne „rusztowanie” (scaffold), które nie tylko ułatwia koordynację rąk, ale staje się biologiczną bazą, na której budowany jest dalszy, zaawansowany trening słuchowo-ruchowy w kolejnych latach życia.

_____

Źródła:

1. Ahokas, J. R., Saarikallio, S., Welch, G., Goswami, U., & Parviainen, T. (2025). The Training of Rhythm Skills and Executive Function: A Systematic Review. „Music & Science”, 8, 1–15.
2. Barbeau, A.-K., Héroux, I., Ryan, G., & Thouin-Poppe, L.-É. (2024). The effects of musical practice on the well-being, mental health and social support of student, amateur, and professional musicians in Canada during the COVID-19 pandemic. „Frontiers in Psychology”, 15.
3. da Mota, P. A., Fernandes, H. M., Queiroga, A. T. L., Stark, E., Vohryzek, J., Cabral, J., … & Vuust, P. (2025). Creativity in Music: The Brain Dynamics of Jazz Improvisation. „Annals of the New York Academy of Sciences”, 1553(1), 350–362.
4. Gardener, S. H., Mukaetova-Ladinska, E. B., & Perera, N. A. (2025). The Effect of Music Therapy on Psychological Outcomes for Neurological Conditions: A Systematic Review. „Medicina”, 61(9), 1611.
5. Guo, X., Yamashita, M., Suzuki, M., Ohsawa, C., Asano, K., Abe, N., Soshi, T., & Sekiyama, K. (2020). Musical instrument training program improves verbal memory and neural efficiency in novice older adults. „Human Brain Mapping”, 42(5), 1359–1375.
6. Mulia, G. J., Chiang, Y.-H., Maringka, S. G., Wu, J. C.-C., Ma, H.-P., Ou, J.-C., & Chen, K.-Y. (2026). Cognitive enhancement through music therapy: meta-analytic evidence across clinical population. „Frontiers in Public Health”, 13.
7. Noda, Y., & Noda, T. (2025). The Influence of Music on Mental Health Through Neuroplasticity: Mechanisms, Clinical Implications, and Contextual Perspectives. „Brain Sciences”, 15(11).
8. Schiavio, A., Witek, M. A. G., & Stupacher, J. (2024). Meaning-making and creativity in musical entrainment. „Frontiers in Psychology”, 14.
9. Wang, X., Yamashita, M., Guo, X., Stiernman, L., Kakihara, M., Abe, N., & Sekiyama, K. (2025). Never too late to start musical instrument training: Effects on working memory and subcortical preservation in healthy older adults across 4 years. „Imaging Neuroscience”, 3, 1–17.
10. Duan, W. (2025). The Impact of Classical Music on Brain Cognitive Functions has been Confirmed by a Number of Neuroscientific Studies. „Journal of Technology Innovation and Engineering”, 1(5).
11. Waer, F. B., Alexe, D. I., Alexe, C. I., Eken, Ö., Păun, L. I., & Sahli, S. (2024). Impact of Classical Music Listening on Cognitive and Functional Performances in Middle-Aged Women. „Applied Sciences”, 14.
12. Blasco-Lafarga, C., García-Soriano, C., & Monteagudo, P. (2020). Autonomic Modulation Improves in Response to Harder Performances While Playing Wind Instruments. „Archives of Neuroscience”, 7(2).
13. Chen, W., Huang, J., Zeng, Q., Ye, Z. J., Li, J., & Li, J. (2026). Patient perspectives on harmonica playing as an intervention for chronic obstructive pulmonary disease: a qualitative study. „BMJ Open”, 16(2).
14. Choi, U.-S., & Sung, Y.-W. (2021). Brain Plasticity Reflects Specialized Cognitive Development Induced by Musical Training. „Cerebral Cortex Communications”, 2(2).
15. Gnecchi, G., & Antonietti, A. (2025). The neural basis of musical improvisation: the contribution of electroencephalography studies. „Neuropsychological Trends”, 37, 25–42.
16. Hidalgo, F. (2023). Efficacy of music therapy in treatment of aphasia in a patient with Alzheimer. „Revista Misostenido”, 5(1), 49–57.
17. Kobus, S., Bologna, F., Maucher, I., Gruenen, D., Brandt, R., Dercks, M., Debus, O., & Jouini, E. (2022). Music Therapy Supports Children with Neurological Diseases during Physical Therapy Interventions. „International Journal of Environmental Research and Public Health”, 19, 1492.
18. Putri, R. C. I., & Fatmawati, D. P. (2024). The Effect of Playing Kalimba Musical Instrument on the Concentration of Attention Deficit Hyperactivity Disorder Children. „Special and Inclusive Education Journal”, 5(2).
19. Rodrigues, A. C., Loureiro, M. A., & Caramelli, P. (2010). Musical training, neuroplasticity and cognition. „Dementia & Neuropsychologia”, 4(4), 277–286.
20. Waer, F. B., Alexe, D. I., Alexe, C. I., Eken, Ö., Păun, L. I., & Sahli, S. (2024). Impact of Classical Music Listening on Cognitive and Functional Performances in Middle-Aged Women. „Applied Sciences”, 14, 6779.
21. Gou, Q., Li, M., Wang, X., Yuan, X., Yang, M., Li, J., & Xu, Q. (2025). Meta-narrative review: the impact of music therapy on sleep and future research directions. „Frontiers in Neurology”, 15.
22. Schlaug, G. (2015). Musicians and music making as a model for the study of brain plasticity. {Progress in Brain Research”, 217, 37–55.
23. Vollmann, H., Ragert, P., Conde, V., Villringer, A., Classen, J., Witte, O. W., & Steele, C. J. (2014). Instrument specific use-dependent plasticity shapes the anatomical properties of the corpus callosum: a comparison between musicians and non-musicians. „Frontiers in Behavioral Neuroscience”, 8, 245.
24. Rodrigues, A. C., Loureiro, M. A., & Caramelli, P. (2010). Musical training, neuroplasticity and cognition. „Dementia & Neuropsychologia”, 4(4), 277–286.
25. Wang, J., Xu, R., Guo, X., Guo, S., Zhou, J., Lu, J., & Yao, D. (2022). Different Music Training Modulates Theta Brain Oscillations Associated with Executive Function. „Brain Sciences”, 12(10), 1304.
26. Alpheis, S., Sinke, C., Burek, J., Krüger, T. H. C., Altenmüller, E., & Scholz, D. S. (2025). Increased functional connectivity of motor regions and dorsolateral prefrontal cortex in musicians with focal hand dystonia. „Journal of Neurology”, 272, 281.
27. Zarate, J. M., et al. Pitch-interval discrimination and musical expertise: Is the semitone a perceptual boundary?. „The Journal of the Acoustical Society of America”, 132, 984–993.
28. Anderson, S., & Kraus, N. (2014). Neural Encoding of Speech and Music: Implications for Hearing Speech in Noise. „Seminars in Hearing”, 32(2):129–141.
29. Parbery-Clark, A., Strait, D. L., Anderson, S., Hittner, E., & Kraus, N. (2011). Musical Experience and the Aging Auditory System: Implications for Cognitive Abilities and Hearing Speech in Noise. „PLOS ONE”, 6(5).
30. Kruthika, S., & Uppunda, A. K. (2025). Non-Musicians Experience Early Aging in Speech Perception in Noise Abilities Compared to Musicians. „Journal of Otology”, 20(2), 133–139.
31. Perron, M., Wood, E. A., & Russo, F. A. (2026). Explaining the Musical Advantage in Speech Perception Through Beat Perception and Working Memory. „Annals of the New York Academy of Sciences”, 1556(1).
32. McLachlan, N. M., Greco, L. J., Toner, E. C., & Wilson, S. J. (2010). Using spatial manipulation to examine interactions between visual and auditory encoding of pitch and time. „Frontiers in Psychology”, 1, 233.
33. Lidji, P., Kolinsky, R., Lochy, A., & Morais, J. (2007). Spatial associations for musical stimuli: A piano in the head?. „Journal of Experimental Psychology: Human Perception and Performance”, 33(5), 1189–1207.
34. Prpic, V., & Domijan, D. (2018). Linear representation of pitch height in the SMARC effect. „Psihologijske Teme”, 27(3), 437–452.
35. Cara, M. A. (2024). The influence of music reading on spatial working memory and self-assessment accuracy. „Brain Sciences”, 14(11), 1152.
36. Lumaca, M., Keller, P. E., Baggio, G., Pando-Naude, V., Bajada, C. J., Martinez, M. A., Hansen, J. H., Ravignani, A., Joe, N., Vuust, P., Vulić, K., & Sandberg, K. (2024). Frontoparietal network topology as a neural marker of musical perceptual abilities. „Nature Communications”, 15.
37. Worschech, F., James, C. E., Jünemann, K., Sinke, C., Krüger, T. H. C., Scholz, D. S., Kliegel, M., Marie, D., & Altenmüller, E. (2023). Fine motor control improves in older adults after 1 year of piano lessons: Analysis of individual development and its coupling with cognition and brain structure. „European Journal of Neuroscience”, 57(12), 2040–2061.
38. Shenker, J. J., Steele, C. J., Zatorre, R. J., & Penhune, V. B. (2023). Using cortico-cerebellar structural patterns to classify early- and late-trained musicians. „Human Brain Mapping”, 44(12), 4512–4522.
39. Bailey, J. A., Zatorre, R. J., & Penhune, V. B. (2014). Early musical training is linked to gray matter structure in the ventral premotor cortex and auditory-motor rhythm synchronization performance. „Journal of Cognitive Neuroscience”, 26(4), 755–767.
40. Steele, C. J., Bailey, J. A., Zatorre, R. J., & Penhune, V. B. (2013). Early musical training and white-matter plasticity in the corpus callosum: Evidence for a sensitive period. „The Journal of Neuroscience”, 33(3), 1282–1290.
41. Zuk, J., & Gaab, N. (2018). Evaluating predisposition and training in shaping the musician’s brain: the need for a developmental perspective. „Annals of the New York Academy of Sciences”.
42. Choi, U.-S., Sung, Y.-W., Hong, S., Chung, J.-Y., & Ogawa, S. (2015). Structural and functional plasticity specific to musical training with wind instruments. „Frontiers in Human Neuroscience”, 9, 597.
43. Bress, K. S., & Cascio, C. J. (2024). Sensorimotor regulation of facial expression – An untouched frontier. „Neuroscience & Biobehavioral Reviews”, 162, 105684.
44. Chang, F. C. F., & Frucht, S. J. (2013). Motor and Sensory Dysfunction in Musician’s Dystonia. „Current Neuropharmacology”, 11(1), 41–47.
45. Ginatempo, F., Loi, N., Manca, A., Rothwell, J. C., & Deriu, F. (2022). Is it possible to compare inhibitory and excitatory intracortical circuits in face and hand primary motor cortex?. „The Journal of Physiology”, 600(15), 3567–3583.
46. Zaccaro, A., Piarulli, A., Laurino, M., Garbella, E., Menicucci, D., Neri, B., & Gemignani, A. (2018). How Breath-Control Can Change Your Life: A Systematic Review on Psycho-Physiological Correlates of Slow Breathing. „Frontiers in Human Neuroscience”, 12, 353.
47. Ma, X., Yue, Z.-Q., Gong, Z.-Q., Zhang, H., Duan, N.-Y., Shi, Y.-T., Wei, G.-X., & Li, Y.-F. (2017). The Effect of Diaphragmatic Breathing on Attention, Negative Affect and Stress in Healthy Adults. „Frontiers in Psychology”, 8, 874.
48. Freeberg, K. A., Craighead, D. H., Heinbockel, T. C., Rossman, M. J., Jackman, R. A., Jankowski, L. R., Ludwig, K. R., Chonchol, M., Bailey, E. F., & Seals, D. R. (2023). Time-efficient, high-resistance inspiratory muscle strength training increases cerebrovascular reactivity in midlife and older adults. „American Journal of Physiology-Heart and Circulatory Physiology”, 325, H1059–H1068.
49. Hosokawa, T., Mizuko, M., Nakamura, Y., & Hikosaka, K. (2024). Effects of Brief Focused Attention to Breathing on Perseverance and Prefrontal Activity: An fNIRS Study. „Kawasaki Journal of Medical Welfare”, 30(1), 13–23.
50. Zekis, T., Grammatopoulou, E., Tsimouris, D., Sakellari, V., & Patsaki, I. (2026). The effectiveness of respiratory training as a preventive strategy against cognitive decline: a mini review. „Frontiers in Rehabilitation Sciences”, 7.
51. Ala-Ruona, E., Punkanen, M., & Campbell, E. (2015). Vibroacoustic therapy: Conception, development, and future directions. „Musiikkiterapia”, 30(1–2), 48–71.
52. Punkanen, M., & Ala-Ruona, E. (2012). Contemporary Vibroacoustic Therapy: Perspectives on Clinical Practice, Research, and Training. „Music and Medicine”, 4(3), 128–135.
53. Landis-Shack, N., Heinz, A. J., & Bonn-Miller, M. O. (2017). Music Therapy for Posttraumatic Stress in Adults: A Theoretical Review. „Psychomusicology”, 27(4), 334–342.
54. Dudoniene, V., Varniene, L., Aukstikalnis, T., Lendraitiene, E., Cerkauskas, J., & Raistenskis, J. (2016). Effect of vibroacoustic therapy on pain management in adolescents with low back pain. „Journal of Vibroengineering”, 18(7):4729–4735.
55. Barbeau, A. K. (2023). Pilot Study on the Effects of Music-making on Cortisol, Alpha-amylase and Immunoglobulin-a Among Older Amateur Musicians. „Revue musicale OICRM”, 11(1):118–137.
56. Turan, B., Hurst-Wajszczuk, K., & Edwards, D. A. (2022). Hormone and enzyme reactivity before, during, and after a music performance: Cortisol, testosterone, and alpha-amylase. „Comprehensive Psychoneuroendocrinology”, 9, 100111.
57. Shipman, D. (2016). A Prescription for Music Lessons. „Federal Practitioner”, 33(2):9–12.
58. Zhang, J., Lu, Y., Mehdinezhadnouri, K., Liu, J., & Lu, H. (2025). Impact of music-based interventions on subjective well-being: a meta-analysis of listening, training, and therapy in clinical and nonclinical populations. „Frontiers in Psychology”, 16, 1608508.
59. de Witte, M., Spruit, A., van Hooren, S., Moonen, X., & Stams, G.-J. (2019). Effects of music interventions on stress-related outcomes: a systematic review and two meta-analyses. „Health Psychology Review”, 14, 294–324.