OD REDAKCJI: Zachęcamy również do lektury I części artykułu.
_____
Mroczna atmosfera (na koniec tysiąclecia)
Wiele odmian muzyki, takich jak rock gotycki (goth rock), metal gotycki (gothic metal) czy też darkwave – podobnie jak dawna powieść gotycka, „wyróżniająca się tematyką związaną z różnymi zjawiskami nadprzyrodzonymi i narracją mającą (…) wywołać nastrój strachu i grozy”[1] – odwołuje się do podobnych historycznych przekazów. Przykładowo rock gotycki sięga do „tematyki egzystencjalnej, do legend, wierzeń ludowych i filmów grozy, a w warstwie muzycznej widoczne są nawiązania do muzyki klasycznej, głównie operowej”[2]. Z kolei gothic metal „jest podgatunkiem metalu. Miesza agresję heavy metalu z mroczną melancholią gotyckiego rocka”[3]. Natomiast darkwave to:
„(…) styl (…) wywodzący się z nowej fali muzyki. (…) związany jest z rockiem gotyckim. Jest jedną z jego form, w której zrezygnowano z gitar i perkusji na rzecz elektronicznych, industrialnych dźwięków. (…) opiera się w dużej mierze na (…) brzmieniu syntezatorów”[4].
Teledysk utworu Lorelei (album I’m Scared Of…, 1998) zespołu Fading Colours (darkwave / goth rock) złożony jest z ujęć o estetyce momentami przypominającej „impresjonistyczne” techniki malarskie. Przedstawia panoramy nadmorskich krajobrazów (wybrzeży, budowli, nieboskłonu), fale pieniące się na skałach, tafle wodne oraz współczesne żaglowce, jachty i statki. Dynamizm w sferze wizualnej wprowadzają fragmenty przedstawiające śpiewającą niemalże operowym głosem De Coy (Katarzyna Ziemek)[5], a także kadry załamujących się fal, ukazanych z pierwszoosobowej perspektywy nieokreślonego obserwatora. Dopełnieniem są „marynistyczne” ujęcia organizmów morskich (wieloryba wynurzającego wielką płetwę, koralowców, ryb w ławicy, rozgwiazdy).
Tekst odnosi się przede wszystkim do mitu o syrenach (Odyseja), z którym „scalona” została główna postać ze staroniemieckiej legendy.
Demoniczna Lorelei jawi się niczym seryjny morderca (potocznie wampir), polujący na kolejne ofiary – co koresponduje z atmosferą dawnych powieści gotyckich. Równolegle z częścią wersów słychać szept (te same słowa), który wprowadza mistyczny nastrój, jak również sugeruje obecność złych mocy (dłuższa wersja utworu, w formie audio, zakończona jest wyłącznie szeptem).
Sugestywna partia wokalna De Coy wybrzmiewa z dużym pogłosem (sprawiającym wrażenie „mobilności między dźwiękowymi planami”), przypominającym audiosferę gotyckiej architektury (zamków, dziedzińców, katedr), a jednocześnie – w kontekście słów: „żeglarze tonęli od czasów starożytnych; wciąż nie potrafią oprzeć się jej głosowi” (sailors have been known to drown since the ancient times; still they can’t resist her voice)[6] – przywołującym skojarzenia z przestrzennością bezkresnego morza. Kontrapunkt ekspresyjnego głosu oraz głównego riffu basowego (motywu ostinato o złowrogiej melodyce i nasyconej barwie), a także późniejsze kontrapunkty motywów instrumentalnych, wprowadzają do utworu swoistą „gotycką” surowość. Razem z żywiołową partią perkusji tworzą spójną fakturę brzmieniową.
Szczególną uwagę zwraca zagospodarowanie głosów – żeńskiego i męskiego. Po introdukcji z głównym riffem gitarowym [0:00–0:29] następuje pierwsza zwrotka: melorecytacja głosem męskim [0:29–0:57], zakończona szeptem [0:58–0:59]. Wraz z pierwszym refrenem [0:59–1:28] rozbrzmiewa dialog głosu męskiego (melorecytacja) i żeńskiego (śpiew), po którym powraca główny riff [1:28–1:58]. W drugiej zwrotce, po melorecytacji [1:58–2:28] pojawia się jednoczesna melorecytacja i śpiew [2:28–2:42], a następnie drugi refren [2:42–3:12] oraz interludium [3:12–3:26]. Ostatnia zwrotka składa się z melorecytacji [3:26–3:34], a dalej równoległej melorecytacji i śpiewu [3:34–3:56], kontynuujących się w trzecim i czwartym refrenie [3:56–4:56]. Podczas kody [4:56–5:37] wybrzmiewają jednocześnie męski śpiew i szept (stanowiące klamrę). Partie wokalne wywołują wrażenie, jak gdyby słuchacz był świadkiem rozmowy kochanków, ponadto „wczesny nowożytny angielski” język niejako przenosi odbiorcę utworu w czasie.
Teledyski w XXI wieku
Przypominający niekiedy technikę kolażu (funkcjonującego jak animacja), stylizowany na nagranie utrwalone na uszkodzonej taśmie filmowej, wideoklip utworu Lorelei (album You Are Everything, 2013) duetu Steve Kilbey & Martin Kennedy (rock alternatywny / space rock) oparty został na interesujących rozwiązaniach wywodzących się ze sztuk scenicznych i technologii wizualnych. Akcja teledysku rozgrywa się na wzburzonej powierzchni morza, jego dnie lub morskich skałach. Wyróżniającymi elementami są fale, przywodzące na myśl rozwiązania znane z teatru mechanicznego[10], projekcje wyświetlane jako tło, „hologramowa” postać nurka w historycznym kombinezonie i (także „hologramowe”) podwodne miny przeciwokrętowe. Pojawia się postać syreny na skale oraz Wenus, stojącej w ogromnej muszli z perłą; obecne są również morskie stworzenia – wieloryb, ośmiornica i ryby. Niewierny kochanek (nurek) zostaje skazany na śmierć po odcięciu liny mocującej go do łodzi. Narracja jest „zawieszona w czasie”, gdyż odwołuje się jednocześnie do niemieckiej legendy, mitologii, rekwizytów o proweniencji historycznej (z różnych epok) i współczesnych atrybutów.
Tekst utworu Loreley (album Thornstar, 2018) zespołu Lord Of The Lost (gothic metal) przedstawia legendarną postać jako istotę skrzywdzoną podwójnie – przez niewiernego kochanka (na co wskazuje tytuł przywołujący historyczny przekaz) oraz samą siebie. Lorelei
„Wie, że jej rozpacz [żal] jest bestią / która zabija od środka / (…) Bycie silniejszym od śmierci nie leczy bólu / (…) Jest wygłodzona światła, bez wytchnienia / (…) Czas nie może cofnąć jej ponurej klątwy wiecznego życia / (…) W poszukiwaniu klucza, który nie istnieje”[11].
Minimalistyczna oprawa wizualna teledysku podkreśla i wzmacnia znaczenia jego elementów składowych. Tańcząca w białym stroju baletnica jest synonimem piękna, kobiecości i wdzięku dawnej Loreley, a także jej nieodpartego uroku wabiącego później mężczyzn na zgubę. Symboliczną reprezentacją przyszłej kobiety-zjawy jest mężczyzna w czarnym stroju i czarnym makijażu przypominającym wizualizację fali dźwiękowej, wykrzykujący imię „Loreley”. Jest on personifikacją głosu legendarnej syreny, pozostającego swoistym „czarnym charakterem” – potężną mocą, która sprowadza śmierć.
Bardzo istotny wydźwięk ma również kolorystyka. Poza wspomnianą już bielą i czernią (odzwierciedleniem konfliktu dobra i zła, światła i ciemności, życia i śmierci), występuje kontrastująca temperaturą jednoczasowa opozycja błękitu i różu, barw zwyczajowo przypisywanych odpowiednio chłopcom/mężczyznom i dziewczynkom/kobietom. W kilku ujęciach, zarówno Loreley (baletnicy), jak też personifikacji jej głosu (mężczyzny w czerni), przelotnie pojawia się monochromatyczne oświetlenie – czerwone[12] albo fioletowe[13]. Ponadto baletnica tańczy na przemian przy świetle białym, migającym białym oraz w półmroku, co sugeruje rozgrywające się na oczach widza przeobrażenie w kobietę-zjawę.
Wideoklip utworu Lorelei (album Wingspan, 2023) zespołu Hana Piranha (rock alternatywny) odzwierciedla mentalną przemianę tytułowej postaci. Nakreśla jej portret psychologiczny jako „zmory” (bête noire) o podwójnym obliczu (ofiary i oprawcy), co podkreślają także słowa „spytaj mnie, kim ja jeste(ś)m(y)” (Ask me who I are)[14]. Ubraną na czarno Lorelei cechuje makijaż składający się z turkusowego wzoru imitującego rybie łuski, drobnych pereł wokół oczu i skroni oraz szminki w sinym kolorze, co stanowi nawiązanie do samobójczej śmierci, a następnie odrodzenia się jako syreny. Czas w teledysku przebiega nieliniowo. Odcinki czarno-białe można interpretować jako przeszłość – utonięcie i przeobrażenie, zakończone ujęciem Lorelei w obecnym wcieleniu [3:48–3:51], natomiast kolorowe – jako teraźniejszość. Nieuchronność losu podkreślają związane liną ręce oraz sieć rybacka. Demoniczne multiplikacje twarzy [1:03–1:05; 1:41–1:46; 1:52–1:55] lub postaci kobiety-zjawy [1:09–1:11] wskazują na obcowanie z siłami nadprzyrodzonymi, ponadto część tych kadrów stanowią odbicia w delikatnie falującym lustrze wody (dodatkowo zniekształcającym obraz). Gdy mężczyzna (ofiara tytułowej postaci) jest osaczany, wokół panuje ciemność, z kolei podczas indywidualnych ujęć Lorelei, w tle widoczna jest turkusowa poświata jako metafora wodnego/morskiego środowiska. Pod koniec utworu [4:27–4:38] oddychanie syreny ilustrują „pulsujące” odgłosy chlupotu wody.
Nastroje, konwencje, przesłania
Legenda o Lorelei opowiada o nieszczęśliwej miłości, cierpieniu i tragedii. Twórcy muzyki popularnej, inspirując się tą historią, podejmują nieoczywiste i zróżnicowane próby jej odczytania – część bliższa jest „wiernemu odzwierciedleniu” staroniemieckiego podania, natomiast wiele z nich opiera się na jego współczesnej reinterpretacji. Świadczą o tym również poniższe przykłady.
Nastrojowa ballada na głos i gitarę, Honey Song Of Lorelei (album Mother Moon, 2015), zespołu Inkubus Sukkubus (goth rock), przedstawia tytułową postać jako istotę „złą do szpiku kości” (wicked to the bone). Tekst, pośrednio odwołujący się do historycznego przekazu, służy budowaniu przygnębiającej atmosfery, którą puentuje refren: „nie ma litości, nie będzie spokoju” (There is no mercy, there will be no peace)[15] – podkreślający błędne koło cierpienia. Natomiast w utworze Lorelei (album All The Ghosts, 2009) autorstwa Gwyneth Herbert (pop/jazz) akcja osadzona jest we współczesności, o czym świadczą różne atrybuty: latarnia, rachunek, taksówka. Jednakże imię demonicznej kobiety, niczym syrena wabiącej mężczyzn na zgubę, o głosie zarazem anioła i diabła (voice of an angel; (…) voice of a devil)[16], zapisane jest w formie „Lorelie”, zestawiającej słowa: lore (tradycja ustna, wiedza ludowa; choć także: fabuła gry)[17] oraz lie (kłamstwo)[18] – co zakorzenia narrację również w starodawnych podaniach.
Witalną i przebojową kompozycję Lorelei (album Shine On, 2013) duetu Them Vibes (country/rock) cechuje inwencja i czarny humor – to mężczyzna został porzucony przez kobietę, którą następnie zastrzelił; za morderstwo otrzymuje wyrok śmierci, dzięki czemu ponownie spotka się ze swoją ukochaną. Ostatnie słowa skazańca: „wracam do mojej Lorelei” (I’m comin’ to my Lorelei), przekształcone są później na: „wracam do ciebie, Lorelei” (I’m comin’ to you Lorelei)[19]. Domyślnie akcja rozgrywa się w teraźniejszości, przed egzekucją; słuchacz jest świadkiem wypowiadanych „ostatnich słów”. Z kolei utwór Lorelei (album Second Sight, 2025) zespołu Southern Star (rock alternatywny), o wesołym i beztroskim nastroju, przedstawia tytułową postać jedynie jako kochankę głównego bohatera – która odeszła i którą zauroczony mężczyzna ma nadzieję ponownie spotkać. Przyznaje jednak, że „ich wspólny czas dobiegł końca” (our time is done)[20]. Natomiast kompozycja Lorelei (singiel Lorelei, 2026) amerykańskiego muzyka country Ernesta Keitha Smitha (znanego jako ERNEST) wprowadza w warstwie muzycznej pogodną i relaksującą atmosferę, łagodzącą wyrażone w tekście rozterki podmiotu lirycznego[21]. Przywołanie legendarnej historii służy jako metafora miłosnej iluzji (doświadczanej najprawdopodobniej współcześnie). Mężczyzna bezskutecznie próbuje zdobyć serce kobiety, w której się zakochał i która go zwodzi. Pomimo tej świadomości, kontynuuje starania o jej względy.
Południowokoreański zespół Ladies’ Code (K-pop) w utworze Lorelei (album STRANG3R, 2016) przybliża uczucia towarzyszące ostatniej nocy przed nadchodzącym rozstaniem pary kochanków (bądź zakochanych). Wydaje się, że akcja osadzona jest w teraźniejszości – poza imieniem „Lorelei” nie ma „mitologizujących” odniesień. Kobieta niejako odwrotnie do tytułowej postaci pragnie w pełni doświadczyć każdej danej jej chwili, gdyż w cierpieniu wprawdzie „tracimy siły, lecz łatwo nie gaśniemy [nie poddajemy się]” (we’re losing strength but we won’t go out easily). Jest pewna, że spotkała „tego jedynego” (the only one), i wdzięczna za ten pojedynczy dzień – „gdy minie ta chwila, wszystko zniknie” (when this moment passes, everything will disappear)[22]. Jedno z przesłań utworu – aby doceniać „tu i teraz” – wybrzmiewa szczególnie mocno w kontekście tragicznego wypadku samochodowego (3.09.2014), w którym śmierć poniosły dwie z pięciu wokalistek Ladies’ Code[23].
Ballada Lorelei (album Volume 1, 2024) duetu MRCY (funk/soul) przedstawia natomiast stan psychiczno-emocjonalny już po rozstaniu, z perspektywy mężczyzny, którego „dusza tonie jak kamień” (my soul sinking like a stone). Nie dająca o sobie zapomnieć niespełniona miłość – „zmarnowane złoto, pozostawione na zimnie” (wasted gold, left out in the cold)[24] – powraca w postaci dźwiękowych lub wizualnych reminiscencji tytułowej kobiety, doświadczanych przez głównego bohatera.
Znajdująca się na metaforycznie zatytułowanym albumie Po drugiej stronie lustra Haliny Mlynkovej (pop) balladowa kompozycja Lorelai (2013) opozycyjnie zestawia zawód miłosny legendarnej postaci z oczekiwaniem szczęśliwej miłości na całe życie, wyrażonym w imieniu współczesnych kobiet, w tym także samej artystki. Kobieta „czeka na tę miłość tak [bardzo – T.D.], jak Lorelai”[25] i zastanawia się, czy obiekt jej uczuć okaże się właściwym mężczyzną.
Refleksyjna ballada Lorelei (album Karmic Resolution, 2026) autorstwa Nellie Mar (pop/dance) zarysowuje paralelę między tytułową kobietą ze staroniemieckiej legendy a dzisiejszymi femme fatale. Mityczna postać, skrzywdzona przez niewiernego kochanka, wprawdzie „nigdy nie chciała być czarownicą; chciała tylko miłości, a potem zemsty” (she never meant to be a witching maiden; all she wanted was love, then revenge)[26], lecz jej ofiarami padali zupełnie niewinni ludzie. Mar niejako przestrzega współczesnych mężczyzn przed uleganiem fałszywej i zgubnej pokusie, która może prowadzić do tragedii.
Jak wynika z niniejszej analizy, popkulturowa Lorelei jawi się jako synonim (a nawet symbol) miłości oraz cierpienia. Za pośrednictwem przedstawionych dzieł można podjąć próbę „doświadczenia” tych przeżyć w sposób empatyczny – z rozmaitych perspektyw. Choć w niemałym stopniu obecne są w nich pesymizm, melancholia i rezygnacja, kluczowe okazują się jednak zróżnicowane metafory i uniwersalne przesłania, wywiedzione z oryginalnej legendy o Lorelei. Muzyka po raz kolejny okazuje się magicznym medium – lustrem, w którym każdy może się przejrzeć, dokonując wglądu i autorefleksji.
[1] Hasło: powieść gotycka, [w:] Wielki słownik języka polskiego PAN, 29.05.2013, (dostęp: 9.03.2026).
[2] Hasło: rock gotycki, [w:] Wielki słownik języka polskiego PAN, 28.05.2013, (dostęp: 9.03.2026).
[3] Hasło: gothic metal, [w:] AlterNation Magazine, (dostęp: 9.03.2026).
[4] Hasło: darkwave, [w:] AlterNation Magazine, (dostęp: 9.03.2026).
[5] Katarzyna „De Coy” Ziemek, Archiwum Polskiego Rocka, (dostęp: 9.03.2026).
[6] Lorelei – Fading Colours, Genius, (dostęp: 9.03.2026) – tłum. własne.
[7] Aégis, Nordic Metal, (dostęp: 9.03.2026).
[8] Ibidem – por. hasło: nix [w:] Encyclopedia Britannica, (dostęp: 9.03.2026).
[9] Lorelei – Theatre Of Tragedy, Genius, (dostęp: 9.03.2026).
[10] Marek Waszkiel, Teatr mechaniczny – hasło do EETP, Marek Waszkiel, 15.04.2017, (dostęp: 9.03.2026). Zob. także: Victoria and Albert Museum, Creating an 18th-century Mechanical Theatre | V&A (nagranie wideo), YouTube, 22.02.2018, (dostęp: 9.03.2026).
[11] Loreley – Lord Of The Lost, Genius, (dostęp: 9.03.2026) – tłum. własne.
[12] Zob. przypis nr 28 w pierwszej części artykułu.
[13] Barwa fioletowa może symbolizować żałobę, pogrzeb, śmierć, tajemnicę, magię i duchowość – zob. E. Hasiuk-Brzezowska, Znaczenie kolorów – fioletowy, 11 Seconds Studio, (dostęp: 9.03.2026).
[14] Lorelei – by Hana Piranha, Bandcamp, (dostęp: 9.03.2026) – tłum. własne.
[15] The Honey Song of Lorelei – Inkubus Sukkubus, Genius, (dostęp: 9.03.2026) – tłum. własne.
[16] Gwyneth Herbert, Lorelei, Gwyneth Herbert – Musical Adventurer, 12.04.2013, (dostęp: 9.03.2026) – tłum. własne.
[17] Hasło: lore, [w:] Słownik języka angielskiego Diki, (dostęp: 9.03.2026).
[18] Jest to kolejny przykład homofonii – zob. przypis nr 16 w pierwszej części artykułu.
[19] Lorelei – by Them Vibes, Bandcamp, 24.07.2013, (dostęp: 9.03.2026) – tłum. własne.
[20] Lorelei – Southern Star, Southern Star Music, (dostęp: 9.03.2026) – tłum. własne.
[21] ERNEST Lyrics – „Lorelei”, AZLyrics, (dostęp: 9.03.2026).
[22] Ladies’ Code – Lorelei, Lyrics Translations, (dostęp: 9.03.2026) – tłum. własne na podstawie przekładu z języka koreańskiego na angielski.
[23] Ladies’ Code, Discogs, (dostęp: 9.03.2026).
[24] Lorelei – MRCY, Genius, (dostęp: 9.03.2026) – tłum. własne.
[25] Lorelai – Halina Mlynkova, Musixmatch, (dostęp: 9.03.2026).
[26] Lorelei – Nellie Mar, Musixmatch, (dostęp: 9.03.2026) – tłum. własne.
