Instrumenty muzyczne Numer specjalny

Ogólna klasyfikacja typów klawesynu

Anna Wiśniewska

ogolna-klasyfikacja-typow-klawesynu
Klawesyn (Andreas Ruckers), źródło: Wikipedia

Dzisiejsza klawesynowa praktyka wykonawcza wyróżnia dwa główne typy instrumentów: kopię historycznego instrumentu oraz klawesyn XX-wieczny. Pierwszy typ korzysta ze wzorów klawesynów oryginalnych, które zachowały się i stanowią dziś niezwykle wartościowe zabytki (często działające) kultury muzycznej minionych epok. Drugi typ to klawesyn stworzony w XX wieku, który inspiruje się w pewnym stopniu klawesynem dawnym. Posiada jednak odmienną specyfikę i różne od swojego przodka walory brzmieniowe. Jak jest zbudowany klawesyn i jak można sklasyfikować jego rodzaje?

Klawesyn składa się z następujących elementów konstrukcyjnych[1]:

 

 

 

1.       Płyta rezonansowa

2.       Rozeta

3.       Wieko

4.       Cache-poussiere

5.       Podpórka

6.       Przednia deska skrzyni

7.       Czoło

8.       Deska wgięta

9.       Deska ogonu

10.   Deska grzbietu

11.   Klawiatury

 

12.   Stojnica

13.   Przeciwstrojnica

14.   Masse

15.   Belki poprzeczne

16.   Prożki

17.   Portillon

18.   Prowadnica klawiatur

19.   Dno

20.   Couteau

21.   Tiroir

22.   Nogi

 

 

Dokonując ogólnej klasyfikacji klawesynu, możemy wyróżnić jego dwa główne typy, czyli klawesyn historyczny oraz klawesyn XX-wieczny. Klawesyn został „wskrzeszony” na początku XX wieku. Powstawał w fabrykach fortepianów, wykorzystując ówczesne osiągnięcia technologiczne oraz  dostępne materiały. Barwa takiego instrumentu  jest dość specyficzna i znacznie odbiega od dźwięku klawesynu historycznego. W sposób wizualny także możemy łatwo te dwa rodzaje instrumentów rozróżnić. Cała konstrukcja instrumentu wpływa na efekt końcowy brzmienia. Różnice pomiędzy tymi typami instrumentu przedstawię za pomocą tabeli 1[2]:

 

Instrument

Klawesyn historyczny

Klawesyn XX-wieczny

Przykład

Instrument typu flamandzkiego (Ruckers)

Klawesyn NEUPERT (Bamberg)     Instrument XX-wieczny

Wygląd

Smukła budowa, „lekka” konstrukcja

Wygląd bardziej przypominający fortepian (szczególnie klawesyn Pleyel’a)

Materiał

Lite drewno

Sklejka lub płyty wiórowe, laminowane brzegi

Waga

Ok. 65 kg

124 kg (model “Cristofori”) do
170 kg (większy model  “Bach”)

Płyta rezonansowa

Cienka, drewniana, usytuowana przy górnej części korpusu, często ręcznie zdobiona

Masywna, często laminowana, głęboko osadzona w korpusie instrumentu, masywne ożebrowanie, rzadko zdobiona

Skoczki

Lekkie, drewniane

Metalowe bądź z plastiku, często ze śrubami

Piórka

Plektra lub prawdziwe pióra

Często skórzane

Produkcja

Konstruowany przez budowniczego

Masowa produkcja, często nadawany numer seryjny wraz ze znakiem firmowym na strojnicy i/lub płycie rezonansowej

Obudowa

Lite drewno, ręcznie malowany, pojawiają się zdobienia historyczne

Fornirowany lub malowany na jednolity kolor, pojawiają się złote zdobienia

Korpus rezonansowy

Ostro zakończone ścianki boczne (czoło i deska grzbietu w kształcie prostokąta), cienkie, lekka konstrukcja, brak metalowych elementów

Ścięte (fazowane) ścianki boczne, grube, czasami pojawia się metalowa płyta - widoczna lub ukryta wewnątrz instrumentu

Usztywnienie wewnętrzne

Relatywnie lekkie, proporcjonalne do naciągu strun

Masywne i sztywne

Nogi

Nogi wkręcane zakończone gwintem lub stelaż

Trzy nogi (często zaopatrzone w kółka)

Struny

Mosiężne i żelazne

Mosiężne, stalowe

Pulpit

Lekki, przenośny

Masywny, przymocowany do korpusu instrumentu

Podpórka do pokrywy

Smukła podpórka, nie przymocowana do instrumentu,  wsparta na  obudowie i szczelinie wyżłobionej w pokrywie

Masywna, z reguły przytwierdzona do korpusu instrumentu podobnie jak w fortepianie

Dno korpusu

Zamknięte: lite drewno zamykające korpus instrumentu

Otwarte: ożebrowanie i tył płyty rezonansowej widoczne od spodu

Klawisze

Wąskie

Szerokie

Klawiatura

Krótsza i lżejsza

Rozmiar klawiszy podobny do fortepianu

Transpozycja

Z reguły A415Hz/A440Hz, okazjonalnie A392 Hz

Rzadko występuje, standardowo A440Hz

Łącznik

Wsunięcie górnego manuału lub przy pomocy registrów umieszczonych przy klawiaturze

Łączenie przy użyciu pedałów

Strojnica

Lite drewno,  często fornirowana (w celu dopasowania do płyty rezonansowej)

Laminowana

Rejestr lutniowy

Cienki filc lub skóra umieszczone na listwie przesuwanej ręcznie

Gruby filc lub styropianowe płatki, czasami mocowane do listwy metalowymi częściami złącznymi

Rozmieszczenie kołków

Równomierne dla całej skali

Skomplikowany układ dla większych instrumentów

 Tabela 1 Porównanie klawesynu historycznego z klawesynem XX-wiecznym.

Należy jednak pamiętać o tym, że pod pojęciem klawesynu historycznego kryje się duża różnorodność instrumentów.  Ze względu na ogólne cechy budowy i miejsce powstania, wyróżniamy klawesyny: włoskie, flamandzkie, francuskie, angielskie oraz niemieckie[3]. W zależności od konstrukcji każdego z tych instrumentów, jak również egzemplarzy XX-wiecznych uzyskujemy odmienne brzmienie, dlatego należy rozpatrywać je indywidualnie. 


[1] Pilch Marek, Budowa klawesynu - przewodnik praktyczny, praca dyplomowa napisana pod kierunkiem prof. Marka Toporowskiego, obroniona w 1998 roku na Wydziale Wokalno-Instrumentalnym Akademii Muzycznej im. Karola Szymanowskiego w Katowicach

[2] http://www.hpschd.nu/index.html?nav/nav-4.html&t/welcome.html&http://www.hpschd.nu/tech/rsc/type.html

[3] Hubbard Frank, Three centuries of harpsichord making, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts 1965


Publikacja powstała dzięki Funduszowi Popierania Twórczości Stowarzyszenia Autorów ZAiKS

Opublikowano: 2016-09-19

Przewiń do góry lub wróć do poprzedniej strony.

Przeczytaj również

Wypowiedz się

Opinie mogą dodawać tylko zarejestrowani użytkownicy.

logowanie i rejestracja
Wydanie 269